Opiny: Underwiis kin en sil it Frysk net rêde

Fan de mear as seistûzen talen dy’t yn it gebou fan Lân fan Taal op de blokjes steane, sil de helte de kommende ieu ferdwine.

Oeral wrakselje lytse talen om te oerlibjen. Wetjouwing en ûnderwiis binne fan belang, mar it giet ek om de kommunikative en ekonomyske wearde fan in taal. Dêrom moat de sichtberens en ‘keapkrêft’ fan it Frysk fersterke wurde.

Doe’t ik ferline wike tongersdei thúskaam fan de konferinsje yn Thialf, haw ik ‘It is mei sizzen net te dwaan’, Rapport Taalplan Frysk, fan Walsweer en Varkevisser op de skeal lein. It weaget 1388 gram en jout in wiidweidich oersjoch fan it Frysk yn it ûnderwiis. Gearfetsjend komt it neffens de Ljouwerter Krante fan 21 septimber del op: ,,Driekwart van basisscholen heeft Friese les niet op orde”.

Us provinsjaal bestjoer sjocht der oars tsjinoan en mei kommissaris fan de kening Brok en deputearre Poepjes hawwe wy goede fertsjintwurdigers fan de Fryske taal. It hinget net allinne ôf fan de polityk en sadwaande docht ús deputearre in oprop om mei elkoar de skouders der ûnder te setten.

Dat sil nedich wêze. Fan de mear as seistûzen talen dy’t yn it gebou fan Lân fan Taal op de blokjes steane, sil de helte de kommende ieu ferdwine. It Frysk is ien fan dy lytse talen dy’t yn de gefaresône sit. Wa’t oer de skoalpleinen rint fan eartiids folslein Frystalige doarpen, slacht de skrik om it hert. It Frysk wurdt wat langer wat mear ferdreaun troch it Nederlânsk. Undersikers meie dan optein wêze oer it healbakken Frysk dat guon brûke by it twitterjen, dêrmei sille wy de folgjende ieu net helje.

Hoe is it mooglik dat der fan 1980 ôf, doe’t it Frysk in ferplicht fak op skoallen waard, sa’n bytsje berikt is. Nei krap fjirtich jier kin noch mar sa’n 20 persint fan de befolking it Frysk skriuwe. Ik kin ek sûnder dit rapport oarsaken betinke: de taalfeardigens fan learkrêften is te lyts, der is wjerstân by bern en âlden, of de skoallen ha der by alles wat se moatte gjin belang by, grif net at se troch de ûnderwiisynspeksje ôfrekkene wurde op de ‘Opbrengsten van de Nederlandse Taal’.

'Provinsje moat ynsette op de sichtberens fan it Frysk'

Neffens artikel 8 fan de Ierske grûnwet is it Irish de earste offisjele taal fan it lân en it is in ferplicht fak op skoalle. Sels mei wetjouwing en ferplicht ûnderwiis binne der noch mar sa’n tachtichtûzen minsken dy’t it Irish as earste taal brûke en jo sjogge de taal nergens. De Romeinen wisten al: Non scholae, sed vitea.

By it learen giet it net om de skoalle, mar om it libben. Fansels binne ferlieding om in taal te brûken en ferplichtingen om in taal te ûnderwizen fan grut belang. Mar dochs, ek mei alle oanrikkemedaasjes út dit rapport sil en kin it ûnderwiis it Frysk net rêde. Dat jildt itselde foar wetjouwing of it berop op minskerjochten.

Sa kom ik by oare wichtige faktoaren. In foarbyld: de iennichste Fryske wurden dy’t ik tsjinkom by de webside fan de gemeente Dantumadiel, dêr’t hast eltsenien Frysk praat, binne it ûnderskrift ‘ Gewoan bysûnder’ en it gemeentehûs stiet oan de Hynsteblom . Sjoch, soks helpt net om it Frysk in sterke posysje te jaan. Wêrom soenen jo sa folle yn it Frysk ynvestearje as jo de taal net sjogge of brûke hoege yn it deistich libben.

Minsken litte har liede troch prinsipes: ,,Ja, it Frysk is in moaie taal en dy moat net ferlern gean”, mar se litte har ek liede troch belangen. By taalgebrûk, sels by it Nederlânsk – sjoch it Ingelsk op de universiteiten – giet it ekonomysk belang faak foar. Jo kinne yn Fryslân oeral telâne en oeral wurkje sûnder dat jo in wurd Frysk prate.

Yn it iepenbier bestjoer, de soarch en it ûnderwiis moat it Frysk derom in gewoan plak krije. Wêrom gjin ekstra beleaning foar wurknimmers dy’t de muoite nommen hawwe om har it Frysk eigen te meitsjen. Sûnder ‘ keapkrêft’ , in ekonomysk belang, soe ús lytse taal it wolris net rêde kinne.

Dêrneist soe de provinsje ynsette moatte op de sichtberens fan it Frysk. Der moat dus noch in soad barre. It kin by it Frysk ek net allinne om mûnling taalgebrûk gean, ek derom: ‘It is mei sizzen net te dwaan’.

Pier Bergsma wennet yn Hurdegaryp

Nieuws

menu