Ongekend onrecht

Iemand moest Jozefine K. belasterd hebben, want zonder dat ze iets kwaads gedaan had, kreeg ze op een ochtend bericht van de Belastingdienst. Geachte mevrouw. De toeslag die u hebt gekregen voor kinderopvang is onterecht verstrekt. U hebt de rechtszaak tegen het gastouderbureau verloren. Wij sommeren u om binnen twee jaar tijd 30.000 euro terug te betalen.

FOTO

FOTO ANP

Slechts een deel van bovenstaande alinea is fictie. De eerste zin zult u wellicht herkennen als een variatie op de openingszin van Het Proces , het beroemde boek van Franz Kafka over de verstikkende raderen van een ondoorgrondelijk rechtssysteem. Het tweede deel is een parafrase van een brief van het Ministerie van Sociale Zaken, uit 2014. De ondertekenaar van de brief is Lodewijk Asscher, destijds minister op het departement.

De brief vormt de kern van alles wat de overheid fout heeft gedaan in de kinderopvangtoeslagenaffaire. Asscher schrijft de brief aan een grootmoeder die de noodklok luidt over de reusachtige en onterechte schuld waar haar kinderen mee geconfronteerd worden. De minister is niet onder de indruk. ‘Het spijt mij te vernemen dat het moeten terugbetalen van het genoemde bedrag aan kinderopvangtoeslag aan de Belastingdienst een schaduw werpt over het gezinsleven van uw kinderen. Ik heb er dan ook alle begrip voor dat u mij om hulp vraagt. Toch kan ik niet ingaan op uw verzoek.’

De minister kan niet ingaan op individuele gevallen en verwijst vriendelijk naar de uitvoerende dienst Belastingdienst/Toeslagen. In het licht van het keiharde onderzoeksrapport van de commissie-Van Dam is de afsluitende zin van de minister koud, harteloos en cynisch: ‘Rest mij u en uw kinderen het allerbeste te wensen.’

De noodkreet lag op het bureau van de minister, hoe alarmerend moet iets worden voordat een burger gehoord wordt?

Zelden was een commissierapport schokkender over het collectief falen van de overheid. De Belastingdienst, verschillende kabinetten, de Tweede Kamer, de Nederlandse rechtspraak: alle schakels zijn verantwoordelijk voor het leed dat duizenden mensen is aangedaan. 300 gezinnen in Friesland zijn voor de rest van hun leven getekend omdat ze door het systeem werden aangemerkt als fraudeur. Nergens konden ze hun recht halen. Geen uitvoerend ambtenaar, geen rechter en geen politicus had de macht of de durf om te zeggen dat er iets niet klopte – ook al huilen alle betrokkenen achteraf krokodillentranen . De wet moest nu eenmaal uitgevoerd worden zoals die bedacht was. Spijkerhard tegen potentiële fraudeurs. Zonder oog voor de mens achter het dossier.

Snelle en ruimhartige compensatie van de slachtoffers is de eerste prioriteit. Maar daarnaast is het onvermijdelijk dat bewindspersonen hun verantwoordelijkheid nemen. Geïnstitutionaliseerd wantrouwen leidt tot wantrouwen van de instituties door de burger. De grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden. Fundamenteler wordt het niet. Premier Mark Rutte is gedurende de hele affaire eindverantwoordelijk geweest. Coronacrisis of niet, hij kan niet anders dan het ontslag van zijn kabinet aanbieden.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Opinie
Commentaar