Rusland is er alles aan gelegen om invloed terug te krijgen, Europa is naïef en arrogant geweest | opinie

De annexatie van de Krim door Rusland in 2014. ‘Deze oorlogen waren niets anders dan signalen aan het Westen: wij willen een invloedssfeer, en we zullen er alles aan doen om die te krijgen.’ FOTO AFP

De oorlog in Oekraïne is mede het gevolg van een gebrek aan geopolitiek begrip binnen Europa, verbonden met een misplaatst superioriteitsgevoel. Van de invallen in Georgië en de Krim tot aan de interventie in Syrië – het zijn allemaal signalen geweest aan het Westen dat Rusland er alles aan gelegen is een invloedssfeer terug te krijgen.

W at veel mensen lijken te vergeten, is dat de huidige crisis helemaal niet om Oekraïne gaat. Vlak voor de oorlog losbarstte, is er veel onderhandeld tussen de Verenigde Staten en Rusland. Niet over Oekraïne, maar over de Europese veiligheidsstructuur. Mogelijke oorlog in Oekraïne werd daarbij als pressiemiddel gebruikt. Rusland zei in feite: geef toe aan onze eisen, en we vallen Oekraïne niet binnen. De wensen die Rusland stelde, waren voor het Westen zo onbespreekbaar dat deze gesprekken gedoemd waren te mislukken.

Nu het oorlog is, wordt het echter problematisch. Poetin gebruikte mogelijke oorlog in Oekraïne als een pressiemiddel om te krijgen wat hij wilde. Dat is faliekant mislukt. Mede doordat het lang en breed duidelijk was dat de Amerikanen niet toe wilden geven aan de Russische eisen en doordat de Amerikanen duidelijk hadden gemaakt dat ze niet om Oekraïne wilden gaan vechten. In andere woorden: Oekraïne was en is niet belangrijk genoeg.

Zeker, de Amerikanen geven wapens aan de Oekraïners om het de Russen zo moeilijk mogelijk te maken, maar zelf oorlog voeren zit er niet in. En daar zit de kern van het probleem: Rusland wist dat.

De Russen wisten dat ze een vrijbrief hadden om Oekraïne binnen te vallen. Dat betekent echter ook dat het initiële pressiemiddel, namelijk mogelijke oorlog in Oekraïne, weggevallen is. En Poetin heeft nog steeds niet wat hij wil, sterker nog, hij lijkt er verder van verwijderd dan ooit. De kans is dus groot dat de Russen na Oekraïne verder zullen proberen te gaan. Het is niet ondenkbaar dat een volgend pressiemiddel mogelijke oorlog met een NAVO-lid zal worden.

Naïef

En hier w ordt het nog problematischer: in hoeverre wij dan nog op de NAVO kunnen vertrouwen, hangt af van wie er op dat moment in het Witte Huis zit. Hoeveel stemmen had het ook alweer gescheeld of Trump had weer aan het roer gestaan in de Verenigde Staten?

Er is een reële kans dat de Amerikanen na de volgende presidentsverkiezingen de NAVO in toenemende mate links zullen laten liggen. China is de prioriteit, de Amerikanen zijn het zat om voor onze defensie te betalen. En dan staan wij er alleen voor. Hoe hebben we het zo ver kunnen laten komen, in Europa?

Het antwoord is eigenlijk vrij simpel: naïviteit, gecombineerd met een misplaatst superioriteitsgevoel.

Na de Koude Oorlog dachten we in Europa dat het wel over zou zijn met machtspolitiek en imperialisme. Want, dachten we, wij zijn zo geciviliseerd, wij lossen onze problemen anders op. Europa, en specifiek de Europese Unie (EU), is een magneet voor onze buren, iedereen wil op ons lijken en één met ons worden. Zolang onze buren doen zoals wij doen, zal er vrede op aarde zijn. Deze gedachte was echter, zo blijkt nu, extreem naïef. De oorlogen in voormalig Joegoslavië hadden een eerste teken aan de wand moeten zijn. Naast naïef is deze gedachte ook arrogant.

Een ring van vrienden

Het buurlanden-beleid van de EU is daar het beste voorbeeld van.

Dat beleid zou een win-winsituatie moeten zijn: in ruil voor integratie met de EU, biedt de EU verregaande integratie aan, zonder lidmaatschap in het vooruitzicht te stellen. Het enige wat landen hiervoor moeten doen, is specifieke wetten aanpassen naar EU-standaarden. Als landen zich niet willen aanpassen aan de standaarden van de EU is dat prima, maar dan komt er ook geen integratie. Dit betekent dat de EU alleen bereid is tot een verdere ontwikkeling van relaties als landen bereid zijn zich aan te passen aan de EU. Dat duidt op zijn minst op een superioriteitsgevoel.

Dit buurlanden-beleid is aangeboden aan onder andere Oekraïne en Rusland. Oekraïne heeft haar best gedaan om te voldoen aan dit beleid, omdat het land lid wil worden van de EU. De EU laat het land echter achter in een soort spagaat: lidmaatschap staat niet op de agenda. Rusland heeft vanaf het begin af aan niet mee willen doen aan het beleid, omdat het land zich belangrijker voelde dan de andere deelnemende landen, zoals Oekraïne en Marokko. Ook stond het eenzijdige aanpassingsaspect de Russen niet aan, maar doordat de EU zich superieur opstelde, werd het Russische perspectief niet gehoord.

Wereldorde veranderen

Dat Russische perspectief moet wel begrepen worden, omdat begrip van de tegenstander essentieel is om effectief beleid op te stellen. Officiële documenten liegen er niet om: al vanaf het jaar 2000 proberen de Russen de wereldorde te veranderen naar een waarin er ‘multipolariteit’ is, wat inhoudt dat grote en sterke landen zoals Rusland, China en de VS allemaal hun eigen invloedssfeer hebben. En welk land hoort in de Russische invloedssfeer, volgens de Russen? Jawel, Oekraïne. Het was dus vanaf 2000 al duidelijk dat de Russen een eigen invloedssfeer zochten. Geopolitieke competitie met de EU zat er aan te komen. Dit kan weer verbonden worden met de eisen die de Russen stelden vlak voor de inval in Oekraïne van dit jaar: in feite eisen de Russen om een terugkeer naar de situatie van vóór 1997, dus vóór de NAVO uitbreidde naar het oosten. Oftewel: de Russen willen de mogelijkheid hebben een invloedssfeer op te bouwen in Europa.

Gebruik van geweld

In fe ite zijn de Russen al jaren bezig met dit beleid. Academici zijn er over uit dat de oorlog die Rusland startte tegen Georgië in augustus 2008 als doel had om dat land buiten de NAVO te houden. Immers, Georgië had nu permanent conflict op haar grondgebied, wat lidmaatschap in de NAVO in de weg staat. Dit was het eerste moment dat de Russen bereid waren om geweld te gebruiken om hun zin te krijgen. De oorlog die Rusland startte in 2014 moet ook in dit licht worden gezien. Niet alleen was Rusland erin geslaagd om permanent conflict te creëren op het grondgebied van een potentieel NAVO-lid, het had onder toezien van het Westen een deel van Oekraïne geannexeerd.

Deze oorlogen waren dus niets anders dan signalen aan het Westen: wij willen een invloedssfeer, en we zullen er alles aan doen om die te krijgen.

Zeer gebrekkige kennis

De V erenigde Staten snapten dit. Niet voor niets hameren ze er al jaren op (inderdaad: jaren) dat wij in Europa meer moeten gaan bijdragen aan de NAVO. Maar wij vonden dit niet nodig, omdat we dachten dat ‘tijden veranderd zijn’. Dus wat deden we, in Europa?

Juist, alle defensie wegbezuinigen en handelen.

Sterker nog, een Nederlands bedrijf heeft sancties omzeild en meegeholpen aan de bouw van een brug van Rusland naar de Krim. Nadat Rusland MH17 had neergehaald. Deze praktijken gebeurden terwijl de EU de Russische praktijken publiekelijk afkeurde. Terwijl wij afkeurden wat er in Rusland gebeurde qua mensenrechten, sloten we een handelsdeal met China, waar genocide gepleegd wordt. Dat een organisatie die zich zo superieur opstelt tegenover haar buurlanden zo handelt, is niet alleen hypocriet te noemen, het getuigt ook van een zeer gebrekkige kennis aan geopolitieke realiteit. En de Russen wisten dat, en buitten dat ten volste uit.

Mijn punt is het volgende: jarenlange hypocrisie en een gebrek aan geopolitiek begrip, voortkomend uit een misplaatst superioriteitsgevoel hebben geleid tot de situatie waarin we ons nu bevinden. Democratie en normen en waarden zijn allemaal hartstikke leuk, maar alleen als degene met wie je praat dat ook vindt. Anders heb je er niets aan. Ons superioriteitsgevoel heeft ertoe geleid dat we het Russische perspectief, dat niets moet hebben van democratie en de daarbij horende normen en waarden, genegeerd hebben. Dit leidde ertoe dat we het gevaar niet zagen aankomen.

De interventie in Syrië had onze ogen moeten openen. Terwijl wij het allemaal zo erg vonden wat er gebeurde en zaten te kijken welke militante groep we moesten steunen in dat land, vloog Rusland het land binnen, maaide iedereen neer die ze een terrorist vonden en liep er met de overwinning vandoor. Het enige wat wij konden doen was zeggen hoe erg we het allemaal vonden. En weer ging ondertussen de handel gewoon door.

Heft in eigen handen

De enige w eg voorwaarts is een weg waarin Europa het heft in eigen handen neemt. Want dit conflict gaat om meer dan alleen Oekraïne: het gaat om de Europese veiligheidsstructuur waarin Rusland na de val van de Sovjet-Unie nooit echt een plek heeft gekregen, simpelweg doordat wij dachten dat die manier van denken niet meer relevant was. Jaren van genegeerde waarschuwingen en oorlogen hebben geleid tot de situatie waarin we ons nu bevinden: een waarin we geforceerd worden om weer na te denken over onze veiligheidsstructuur.

Europese veiligheid

Met het idee in het achterhoofd dat we er in de toekomst wel eens alleen voor zouden kunnen komen te staan, moet Europa nu écht bezig: we moeten een eigen veiligheidsstructuur te creëren. Willen we de Russen er niet bij hebben? Prima, maar dan moeten we een autonome Europese sectie binnen de NAVO maken, zodat we onze eigen boontjes kunnen doppen als de Amerikanen er de brui aan geven. Willen we de Russen er wel bij hebben? Prima, dan moeten we toegeven aan invloedssferen en dan zullen landen zoals Oekraïne gefinlandiseerd worden.

Ons misplaatste superioriteitsgevoel en onze geopolitieke naïviteit hebben ervoor gezorgd dat we nu voor deze keuzes staan. Het is zaak om het heft in eigen handen te nemen.

Tom Wagenmakers is docent Internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit van Groningen. Hij doet onderzoek naar de relaties tussen de Europese Unie en Rusland aan de universiteit van Wrocław.

Nieuws

menu