De Gooise R is in opmars. Waar is de 'gewone' R gebleven?

September. De R is weer in de maand. Maar waar is die R eigenlijk gebleven? Bestaat hij nog, de goeie ouwe rollende R? Of verandert hij steeds vaker in de Gooise ‘zeg maaj’- variant? Over de R als hip statussymbool.

Steeds meer mensen kunnen de R niet zeggen

Steeds meer mensen kunnen de R niet zeggen FOTO: SHUTTERSTOCK

Er zijn weer nieuwe. Ze fietsen overal door de stad Groningen, in groepen, nieuwsgierig om zich heen blikkend in hun nieuwe studiestad. Kijk! Daaj! De Albejt Heijn! Kijk daaj! De G’ote Majkt! Met de Majtinitojen!

De zomer loopt ten einde en dat betekent dat een nieuwe lichting studenten de stad binnentrekt. Ze hebben er zin in. Ze willen dokter worden. Of communicatiewetenschapper. Ze gaan colleges volgen, in het Engels, want het hoger onderwijs is, zoals we weten, van internationale snit geworden. Waren al die lessen in het Spaans gegeven, dan hadden deze jongens en meisjes een probleem gehad. Dan hadden ze Marrrrrrtinitoren moeten zeggen en Grrrrrrrote Marrrrkt.

Dat is een heel andere R.

De stemhebbende J

Al deze jongens en meisjes- nou ja, bijna alle- hebben een ding gemeen: Hun R rolt niet. Hij komt van achteruit hun keel, hij zit ergens onder hun tong die tegen het zachte gehemelte gevouwen ligt, of onder het opgetilde puntje. Hun R lijkt op een J en deze jonge mensen maken een ding duidelijk: Deze R, ook wel de de Gooise R genoemd, verspreidt zich als een olievlek over het Nederlands taalgebied.

Er zijn wel twintig verschillende manieren om de Nederlandse R uit te spreken, maar de bekendste zijn deze drie: De rollende R, waarbij de tongpunt trilt achter de voortanden. De brouw-R, waarbij de huig trilt tegen de het achterste deel van de tong. En de Gooise R, de dikke J, die niet trilt, en het op dit moment nog best te horen is aan het eind van een woord. Als in: ‘Zeg maaj’, zeg maar.

Er is geen klank zo veranderlijk als de R. Ooit lieten we in grote delen van de wereld de R rollen. Zelfs in Frankrijk, het land van de huig-R. Honderd jaar geleden was het in om de huig-R te gebruiken. Waarom? Daar doen vele verhalen over de ronde, verhalen die zo mooi waren dat ze nimmer werden doodgecheckt. Zoals de mythe dat een van de vele koningen Lodewijk in Frankrijk de tongpunt-R niet kon zeggen, zijn toevlucht nam tot de huig-R, waarop zijn hofhouding uit piëteit ook zo ging praten, de huig-R populair werd in Parijs, waarna deze R en vogue werd in de gehele beschaafde wereld. Of het echt gebeurd is? Daarover lopen de meningen uiteen.

Kindejen vooj Kindejen

De Gooise R komt helemaal niet uit het Gooi, maar uit de Randstad. Hij heeft zijn naam te danken aan het feit dat de radio-en tv-mensen vanuit Hilversum en Bussum zo’n R bezigden. De Gooise R werd ook wel ‘kinderen voor kinderen- R’ genoemd, omdat de jonge zangers van dit Vara-kinderkoor in eerste instantie voor het grootste deel uit Hilversum kwamen. Deze ‘Kindejen vooj Kindejen’ hadden een ‘bekakt’ spraakje, en dat was toch opmerkelijk voor de arbeidersomroep Vara, constateerden kritische journalisten in de jaren ’80. Maar KvK-producer Flory Anstadt zag de Gooise R toch echt meer als een teken van beschaving. Wij wilden, zei ze, toch ook geen omroepsters plat horen praten?

Warenhuisonderzoek

Je denkt; die R, ach, het is maar een letter. Een van de zesentwintig van het alfabet. Maar nee.

De uitspraak van de R kan samenvallen met klassenbewustzijn. Mensen willen door de manier waarop ze praten laten zien wie ze zijn en tot welke groep ze willen behoren. Hoe kun je duidelijk maken dat je deel uitmaakt van een groep? Door net zo te gaan praten. Die R-klank, die op zoveel verschillende manieren wordt uitgesproken, maar toch altijd in betekenis een R blijft, kan dus belangrijke informatie geven over groepsvorming en identiteit.

Overal ter wereld houden taalwetenschappers zich bezig met die sociale context van de R-uitspraak. Zoals William Labov, de Amerikaanse taalkundige en grondlegger van de sociolinguïstiek, die in de jaren ’60 zijn beroemde warenhuisonderzoek verrichtte. Hij vroeg in drie warenhuizen, het zeer chique Saks Fifth Avenue, Macey’s en het goedkope Klein’s, naar een artikel dat zich op de vierde verdieping moest bevinden; the fourth floor. Niet dat hij iets op de vierde verdieping wilde kopen, het ging hem om de uitspraak. New Yorkers negeren de R, noemen hun stad New Yo’k en hebben het over de Fou’th Floo’. Uit de statistische analyses van zijn honderden miniatuurgesprekjes constateerde Labov: hoe hoger de sociale klasse, hoe ‘netter’ mensen bleven praten, hoe sterker de R overeind bleef.

Meisjes doen het

Sociolinguïst Hans van de Velde, als onderzoeker verbonden aan de Fryske Akademy, organiseert sinds 2000 meerdaagse internationale symposia die aan de klank van de R zijn gewijd. In 2016 kwamen de geleerden in Leeuwarden bijeen, twee jaar geleden in Parijs en binnenkort treft een keur aan R-onderzoekers elkaar in Lausanne. Van de Velde komt zelf uit Vlaanderen. Zijn rollende R is prominent aanwezig. Voor zijn dissertatie bestudeerde hij oude Belgische radio-opnames van de jaren ‘20 en ‘30 tot de jaren ‘90 en constateerde: alle R’en in Vlaanderen rolden. ,,Met een huig-R kwam je niet binnen bij de VRT. Behalve een omroeper. Die was blijkbaar zo goed dat hij tóch voor de radio mocht- niet op tv. Er was een grote normatieve druk op die uitspraak van de R.’’

Hij hoorde: Die Gooise R is geen hedendaags modeverschijnsel. ,,In de jaren ‘20 en ‘30 werd hij in Vlaanderen ook al opgemerkt. In de jaren ‘60 dook hij hier en daar al iets vaker op en in de jaren ‘80, boem! Brak de Gooise R echt door in het Nederlands taalgebied. Dat is echt razendsnel gegaan. Die R kreeg prestige bij bepaalde groepen jonge mensen. En ik denk dat Kinderen voor Kinderen daar toch echt een rol in heeft gespeeld. Kinderen gingen die liedjes nazingen bij de karaoke, en je wilt nu eenmaal graag klinken zoals iemand die je graag ziet.’’

Het waren in eerste instantie vooral meisjes die de Gooise R oppikten. Die knappe, vlotte Veronicameisjes spraken zo, en daar wilden ze wel op lijken. ,,Jongens vonden het eerst te feminiem. Nu niet meer. ’’

Overal in Nederland, ook in het Noorden dat bij uitstek een ‘tongpunt-R’ gebied is, wint de Gooise R terrein. Recent onderzoek onder scholieren in Friesland, waar de Gooise R toch een fremdkörper moet zijn binnen de Friese taal, liet zien dat de Gooise R daar inmiddels ook opduikt.

Kdentebdoodje

Er zijn tientallen manieren om de R uit te spreken en de meeste mensen gebruiken verschillende R-klanken naast elkaar. Er is niet een R de juiste, maar soms kan een bepaalde uitspraak nuttig zijn. Wie luistert naar oude toneelopnames hoort acteurs met machtig rrrrollende rrrrrr’en hun tekst declameren; zij moesten de tongpunt- R gebruiken omdat die het duidelijkst verstaanbaar was.

Wie die rollende R niet beheerst en het wel wil, kan het op een simpele manier aanleren: zeg het woord kdentebdoodje een aantal keren achter elkaar: Kdentebdoodje. Kdentebdoodje. Kdentebdoodje. En hoor met het woord ‘krentebrood’ een heel klein rollend R’etje - een tab, noemen ze dat- ontstaan. Trouwens, met ‘bduin bdoodje’ lukt het ook.

Kdaaaaaan. Dat woord gebruikt logopediste Astrid Moolhuizen van logopediepraktijk Ruskenborg in Hoogkerk vaak om de R te leren rollen. De R is de laatste klank die kinderen zich eigen maken.

,,De R is een rotische klank, de enige met een trilling, en dus lastig aan te leren’’, zegt ze. ,,Het heeft met de spierspanning van je tong te maken. Tot je negende levensjaar kun je de R nog op een natuurlijke manier verwerven, als dat niet lukt, kunnen wij helpen. Het beste is het om de klank halverwege groep 2 aan te leren, omdat het handig is dat het kind de R kan uitspreken als het leert spellen in groep 3.’’

Een voorkeur voor het aanleren van rollende of brouw-R heeft ze niet. ,,Er is niet één R beter dan de ander. Sommige kinderen hebben een verkorte tongriem, dan lukt die rollende R niet en kun je een huig-R gebruiken. Ik kijk naar wat er al aan klank is. Als een kind bijvoorbeeld bjoek zegt in plaats van broek, zal ik nooit een tongpunt R aanleren.’’

Jong, dynamisch, hip

Goed. De Gooise R is als R dus niet slechter of beter dan de andere. We hebben gezien hoe we eraan zijn gekomen. De vraag is: komen we er ook weer af?

,,Nee’’, zegt Hans van de Velde. ,,Zodra een klank opvallend wordt, is het te laat. Of een taalverandering doorbreekt, hangt af van dat prestige. De Gooise R wordt gezien als jong, dynamisch, hip, iets voor rijke mensen. Hij zal meer aanwezig worden. Hij is nu nog vooral te horen aan het eind van een woord, maar hij breidt zich al uit naar de andere posities. Ik heb 15 jaar geleden tegen mijn studenten gezegd: ,,Jullie kleinkinderen gaan ‘jjjjjood’ zeggen in plaats van ‘rrrrrood.’ Geloofden ze niet. Maar het gaat gebeuren.’’

Biejte doen?

Intussen, op een fietspad naast het Reitdiep.

Meisje 1: We gaan een biejtje doen, oké?

Meisje 2: Waaj?

Meisje 1: Gajnwejd.

En vej weg, op de G’ote Majkt, slaat de Majtinitojen viej keej.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Gezond