Jan Lammerts van Bueren enige Terschellinger die in oorlog op eiland is doodgeschoten: 'De man die nee zei' verdient meer

Doodgeschoten door een Duitse militair omdat hij weigerde zijn paard af te staan. Op Terschelling is de dood van Jan Lammerts van Bueren altijd een beetje weggemoffeld.

Dit is - zeer waarschijnlijk - het paard waar het in het noodlottige verhaal allemaal om draait. Rechts, met pet, Jan Lammerts van Bueren.

Dit is - zeer waarschijnlijk - het paard waar het in het noodlottige verhaal allemaal om draait. Rechts, met pet, Jan Lammerts van Bueren. FOTO PRIVÉCOLLECTIE DYLIA LAMMERTS VAN BUEREN

Het graf op de oude Algemene Begraafplaats van West-Terschelling is met groen bij de ingang gearceerd: oftewel van cultuurhistorisch belang. Maar wat dat precies inhoud, is niet bekend. Het is misschien wel symbolisch voor de wijze waarop op Terschelling sinds die fatale dag in augustus 1944 met de dood van Jan Lammerts van Bueren is omgegaan.

Voor oud-journalist en veelvuldig Terschellingbezoeker Bert van den Hoed uit Utrecht was de schimmigheid rondom de dood van de eigenzinnige boer op het eiland reden dieper in de geschiedenis te duiken. Lammerts van Bueren is het enige dodelijke slachtoffer van de Duitse terreur op Terschelling gedurende de Tweede Wereldoorlog.

Alle overige Terschellinger oorlogsslachtoffers vielen buiten het eiland. Twee jaar lang sprak Van den Hoed met eilanders, een nu 94-jarige ooggetuige, nabestaanden, en speurde hij in archieven naar informatie. ,,Toen ik er voor het eerst over hoorde, dacht ik: ‘Wat een een raar verhaal’ en langzaam werd mijn onderzoekje een veelkoppig monster. Het is uit puur klassieke, journalistieke nieuwsgierigheid voortgekomen.’’ Het resultaat verscheen onlangs in boekvorm: De man die nee zei. Een kleine oorlogsgeschiedenis van Terschelling.

Veilige plek op Terschelling

Een grote, statige man. Lammerts van Bueren was een opvallende verschijning, toen hij in 1938 met zijn vrouw Anneke op Terschelling aankwam en de boerderij bij Halfweg betrok. Een beetje in het eilander niemandsland hoopten de nieuwkomers een rustig bestaan op te bouwen. Lammerts van Bueren had er toen al een hele reis over de wereld opzitten: geboren op Sumatra, op zevenjarige leeftijd met zijn ouders naar Nederland teruggekeerd en daarna werkzaam geweest in Zuid-Amerika en Zuid-Afrika. Op Terschelling hoopte hij een veilige plek te vinden in een steeds grimmiger wordende wereld.

Veel contact met de eilanders heeft het echtpaar niet. Lammerts van Bueren is geen geboren boer, maar houdt het bedrijf overeind. De Terschellingers vinden hem koppig en heetgebakerd, zo blijkt uit onderzoek van historicus Ypma in 1950 naar het verzet in Friesland in de oorlogsjaren. Getuigenissen van eilanders die vinden dat het slachtoffer zijn dood zelf heeft uitgelokt, worden verder niet onderzocht. De dood van Lammerts van Bueren blijft zo een voetnoot in de geschiedenis. Als hij niet had geweigerd om zijn paard - de enige Friesachtige tussen alle Oldenburgers op het eiland - aan de Duitse soldaat Jakob Geberzahn af te staan, zou er niets zijn gebeurd, denken veel eilanders. Anderen menen dat een caféruzie aan zijn dood ten grondslag ligt.

Nuances

Feit is, zo constateert Van den Hoed, dat over de dood van Lammerts van Bueren nadien weinig meer is gesproken. Burgemeester De Vos wenste destijds niet van een verzetsdaad te spreken, maar meldde het voorval na een oproep uit Den Haag wel aan als oorlogsmisdaad. ,,Daardoor is de dood van de Lammerts van Bueren in 1946 door het Bureau Opsporing Oorlogsmisdaden daadwerkelijk als oorlogsmisdaad aangemerkt. Ik heb met het boek nuances bij zijn dood en persoon kunnen plaatsen’’, stelt de auteur.

,,Er werd in de eerste jaren na de oorlog op een wrede manier over hem gesproken. Natuurlijk, men dacht in die tijd erg zwart-wit. De hoofdvraag waarover men zich destijds vooral meende te moeten buigen, was of er sprake was geweest van een verzetsdaad door Lammerts van Bueren in plaats van te willen weten wat er precies is gebeurd. Want ook in de oorlog had men zich aan wetten te houden en als de soldaat geen vorderingsbewijs voor het paard kon tonen, stond de boer in zijn recht.’’

Weduwe

Als weduwe keert Anneke Lammerts van Bueren in 1951 het eiland de rug toe. Nadien bezocht ze Terschelling nog eenmaal. In een brief aan een vriendin schrijft ze twee maanden na de dood van haar man slechts een paar een zinnen over de gebeurtenissen op die fatale 30ste augustus. Ze overlijdt in 1988. ,,Mijn moeder heeft het verhaal in een kamer geparkeerd en de sleutel weggegooid’’, vertelt haar dochter Dylia (1943) aan Van den Hoed. ,,Ik ben er zelf ook nooit heel intensief mee bezig geweest. Van mij hoef je zijn weigering geen verzetsdaad te noemen, maar als ik hoor dat mijn vader is weggezet als een vriendje van de Duitsers, dan word ik boos.’’

Toen de schrijver twee jaar geleden aan zijn zoektocht begon, stuitte hij aanvankelijk op argwaan. ,,Maar daarna gingen de deuren toch voorzichtig open. Ik ben heel benieuwd hoe dit verhaal op het eiland gaat landen.’’

Bert van den Hoed De man die nee zei. 77 bladzijden. Onder meer verkrijgbaar bij de Terschellinger boekhandels en musea en VVV.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Terschelling
Tweede Wereldoorlog
Waddengebied
Geschiedenis