Sadegh Zarza is een jaar na de aanslag op zijn leven nog steeds niet de oude. Was de dader een terrorist of verward? En hoever reikt de arm van Iran?

Een jaar nadat hij voor het station in Leeuwarden werd neergestoken is Sadegh Zarza nog steeds niet de oude. Hij loopt moeilijk en hij heeft evenwichtsproblemen. Een deel van zijn gezicht is verlamd, net als twee vingers, zegt hij als hij trillend zijn hand omhoog tilt. ,,Hiermee verdedigde ik me.’’ Dinsdag staat de verdachte van de aanval terecht bij de rechtbank in Leeuwarden.

De Iraans-Koerdische activist Sadegh Zarza uit Leeuwarden.

De Iraans-Koerdische activist Sadegh Zarza uit Leeuwarden. FOTO NIELS WESTRA

De pleister die vlak na het incident zijn rechteroog afdekte is weg. Maar met het wazig blauwe oog dat erachter vandaan komt ziet hij alleen nog maar licht. ,,Dat is litteken’’, zegt Sadeghs broer Taher (59), die huisarts is. ,,Hij is nu voor de vierde keer geopereerd aan dat oog.’’ ,,En twee keer aan mijn buik’’, zegt Sadegh (65). Want ook een wond daarin is nog niet geheeld.

De Iraans-Koerdisch politieke activist Sadegh wachtte vandaag precies een jaar geleden in een auto voor het station in Leeuwarden op een nu 39-jarige landgenoot, die hij nooit eerder had gezien. De jongere man, eveneens een Iraanse Koerd, zou bij de Leeuwarder een hapje eten. In plaats daarvan trok hij uit een bosje bloemen een vleesmes en stak hij op klaarlichte dag, voor het oog van tientallen omstanders, 21 keer in op zijn slachtoffer.

Dinsdag staat de verdachte terecht bij de rechtbank in Leeuwarden. Dat hij degene was die stak, daarover bestaat geen twijfel, erkent ook zijn advocaat. De grote vraag is waarom de man overging tot zijn daad. Was het een aanslag in opdracht van het Iraanse regime? Had de man een ander motief? Of kampte hij met psychische problemen? Voor de familie Zarza is het duidelijk: de Iraanse regering is schuldig aan de aanslag. ,,Honderd procent’’, zegt Sadegh.

Sadegh vluchtte in 1985 naar Nederland. Tot die tijd was hij naar eigen zeggen een commandant van de Koerdische peshmerga-strijders in Iran. Hij was bovendien jarenlang een kopstuk van de in Iran verboden Democratische Partij van Iraans Koerdistan (KDPI). Zijn oom, de voormalige KDPI-leider Abdul Rahman Ghassemlou werd in 1989 gedood bij een aanslag in Wenen. Daar was hij voor besprekingen tussen Iran en de Koerden.

Genoeg redenen dus om Sadegh te willen ombrengen. Daarnaast was Sadegh ooit baas van een KDPI-gevangenis, vertelt broer Taher. Daarin werden onder andere Iraanse soldaten opgesloten. De gevangenis werd gebombardeerd door Iraakse vliegtuigen. ,,Ze hebben er in Iran een film over gemaakt dat het een samenwerking was van de KDPI, de baas van de gevangenis en Sadam Hoessein.’’

Volgens de broers is dat onzin. Sadegh raakte zelf gewond en er kwamen peshmerga’s bij het bombardement om het leven. Maar het beeld dat er bij de Iraanse regering zou bestaan over Sadegh is niet gunstig. Zeker niet, omdat volgens Taher ook een zoon van een Iraanse geestelijk leider omkwam bij het bombardement. ,,Het is niet voor niets dat Sadeghs naam in een krant verscheen van mensen die ter dood waren veroordeeld’’, verwijst hij naar een dodenlijst die in de jaren negentig in een oppositiekrant verscheen.

Geheugen van een olifant

Dat Iran dan nog zoveel jaar later een aanslag zou willen plegen, is niet vreemd, zegt Jelle van Buuren, universitair docent aan het Institute of Security and Global Affairs van de Universiteit Leiden. ,,Het is bekend dat Iran het geheugen van een olifant heeft als het gaat om dissidenten. Iran maakt altijd jacht, probeert altijd te infiltreren en gaat soms ook over op geweld.’’

Vast staat dat het land volgens de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) de afgelopen jaren in elk geval achter twee aanslagen in Nederland zat. Een aanslag op een man in Almere in 2015 en een aanslag in Den Haag in 2017. Beide mannen werden doodgeschoten.

In dat opzicht lijkt het incident in Leeuwarden uit de toon te vallen. Daar hanteerde de verdachte immers een mes en lukte het niet de daad te voltooien. ,,Maar’’, zegt Van Buuren, ,,het valt niet uit te sluiten dat het regime denkt: we proberen van alles en nog wat en een keer gaat het lukken. Je zou wel eerder een ‘professionele hitman’ verwachten bij dit soort zaken, maar de werkelijkheid is wat modderiger dan wij in thrillers terugzien’’.

Dat de man zich overgaf is volgens Taher ,,een statement’’. ,,Van: wij zijn het. Het maakt niet of we gearresteerd worden, maar wij zijn in staat om dit te doen, op klaarlichte dag, met de meest simpele dingen.’’ Door zijn shirt uit te doen maakte de dader duidelijk dat hij geen bomgordel droeg, zegt Taher. ,,Dat kan’’, zegt Van Buuren. ,,Maar ik weet het oprecht niet. Het kan net zo goed verwardheid zijn.’’

Het idee van een aanslag staat lijnrecht tegenover hoe de familieleden van de verdachte erover denken. Volgens hen is er absoluut geen sprake van een door Iran aangestuurde aanslag, maar is de man paranoïde en heeft hij daarnaast mogelijk schizofrenie. ,,Het is een menselijke tragedie’’, zeggen zijn vrouw, oom en broer los van elkaar.

De verdachte komt uit Mahabad in het noordwesten van Iran. Hij kwam een paar maanden voor het incident naar Rotterdam en deed daar een promotieonderzoek naar een hartritmestoornis aan het Erasmus MC.

Steeds als de verdachte een langere periode in het buitenland was kreeg hij na verloop van tijd last van depressies, zeggen ze. Hij woonde en studeerde eerder in onder meer in Australië en Roemenië. Zijn rare gedrag zou in Australië uiteindelijk hebben geleid tot een scheiding van zijn toenmalige vrouw, zegt zijn huidige vrouw, Asal Vetr (40) uit Shiraz.

De man zou hebben gedacht dat zijn toenmalige vrouw vreemdging, dat ze mensen betaalde om hem pijn te doen. ,,Ook eerder in Roemenië, een jaar of tien geleden, zei hij dat iemand hem wilde vermoorden’’, zegt oom Alan Dilani (63), die in Zweden woont. ,,Ik zei wie komt je vermoorden dan? Waarom? Maar hij was gewoon niet goed in die tijd.’’

In Nederland was de man helemaal alleen. Zonder zijn tweede vrouw en inmiddels driejarige zoontje, die achterbleven in Shiraz. Oom Dilani: ,,Hij kwam in de tijd van corona naar Nederland. Iedere keer dat ik hem sprak, was hij compleet depressief. Hij schreef een paper en zei: ‘Mijn collega’s zeggen dat dit artikel waardeloos is’.’’

Oogje in het zeil

Juist omdat het zo slecht ging, besloot de vader van de verdachte om hem te introduceren bij Sadegh, zegt zijn broer Diyar Pakravan (34), die in Australië woont. ,,Mijn vader was vroeger goede vrienden met meneer Zarza. Toen hij met hem sprak zei hij: ‘Ik ga hem introduceren.’ In onze cultuur is het normaal om iemand te hebben die een oogje in het zeil houdt.’’ Een paar weken voor het incident belde hij Sadegh voor een afspraak met zijn zoon.

Maar zodra die ontdekte wie Sadegh was, werd zijn geestelijke toestand erger, zegt de familie. ,,Toen ik zei dat Sadegh de neef was van de grote leider Ghassemlou, was hij geschokt’’, zegt oom Dilani. ,,Ik zei dat hij bloemen moest meenemen om hem te begroeten.’’

Het beeldgesprek vond plaats via Whatsapp. ,,Maar mijn neef liet zijn gezicht niet zien’’, zegt de oom. ,,Hij was bezorgd. Hij zei: ‘Ik wil hem niet ontmoeten. Hij is een politicus. Hij is de neef van doctor Ghassemlou’.’’

Nog voor zijn eerste huwelijk werkte de verdachte als vertaler in Irak, schreef zijn vrouw kort na het incident in een brief aan zijn advocaat. De introductie bij de partij was geen succes. ‘Hij was niet geïnteresseerd in politiek, liep weg en keerde terug naar huis in Iran. En daarna was hij zo bang voor mensen van die partij’.

Toen hij zijn vrouw zei dat hij Sadegh ging zien, zou ze dat hebben afgeraden. Nadat hij hoorde dat Sadegh een Koerdische partijleider was, zou hij erg gestrest hebben gereageerd en hebben gezegd dat hij bang was vermoord te worden. ‘Helaas werd hij ongelooflijk kwaad op me en wilde hij niet meer met me spreken.’ In een laatste bericht voor de aanval liet hij weten dat hij dacht dat zijn vrouw ‘een van hen’ was.‘ Na dat bericht ging zijn telefoon offline. De volgende dag ontdekte ze ‘de ramp die had plaatsgevonden’.

De familie Zarza vindt het onlogisch dat de verdachte pas kort van te voren hoorde over de link met de voormalige KDPI-leider. De Zarza’s zijn erg bekend bij de Iraanse Koerden. Slachtoffer Sadegh zegt daarnaast dat mensen van de KDPI hem hebben gezegd dat de verdachte zich in Irak wilde aansluiten bij de peshmerga. Maar de partij vertrouwde hem niet en stuurde de man volgens hem weg. Dat hij vervolgens weer terug kon komen in Iran is volgens hem een teken dat hij bescherming genoot van de inlichtingendiensten. ,,Normaal wordt iemand dan jarenlang in de gevangenis gezet’’, zegt Sadegh.

Bij zijn eerste verklaring bij de politie, zei de verdachte dat hij de aanslag pleegde als vergelding voor de dood van vier van zijn vrienden. Hij zei bovendien dat hij de klus niet had afgemaakt, waarmee hij doelde op het feit dat zijn slachtoffer het voorval overleefde.

Na zijn aanhouding trof de politie in zijn appartement een whiteboard aan met de vier namen. ‘Hi my friend!’ , schreef hij met daarachter een lachend gezichtje. ‘I did it for Kurdish right, for children being molested in Mahabad-Iran’ , valt te zien op een foto van het whiteboard. Daarnaast noemt hij de vier namen. ‘Thank you Iranian good people and Fu.. You who are bad people’ , vervolgt hij waarna hij afsluit met opnieuw een lachend gezichtje.

Wat hij precies bedoelt met de tekst is volgens zowel de familie Zarza als zijn eigen familie onduidelijk. Aan Sadegh zijn de namen op geen enkele manier te linken. Volgens broer Diyar is een van de personen een tante, die haar man verloor omdat ze een affaire zou hebben gehad. De andere naam is van een Koerdische kickbokskampioen die in Australië woont en last heeft van hersenschade, die hij op dubieuze wijze zou hebben opgelopen. De derde naam is van een bodybuilder die de broers lesgaf. ,,Hij is opgehangen door de Iraanse regering.’’ De laatste naam is van de zoon van een beroemde Koerdische zanger. Hij werd volgens de broer vermoord door de geliefde van zijn vrouw.

Met de opmerking over het kindermisbruik doelt de man volgens zijn broer mogelijk op een basisschooldocent die zich zou hebben vergrepen aan klasgenoten. ,,Hij wilde er nooit over praten.’’ Maar ook dat is volgens beide families niet te koppelen aan Sadegh.

In hongerstaking

Zeker sinds zijn aanhouding vertoonde de verdachte opmerkelijk gedrag, zegt zijn advocaat Peter Bonthuis. Hij sneed zichzelf, ging in hongerstaking, zou dingen zien die er niet waren en ontkende in september plotseling bij de rechtbank ,,meneer Zarza’’ te hebben neergestoken. Hij zat in verschillende penitentiair psychiatrische centra en ook een tijdje in het gevangenisziekenhuis in Scheveningen.

In een telefoongesprek met zijn vrouw afgelopen februari zou de verdachte iets hebben gezegd over de geheime dienst die hem zou hebben bevraagd in Roemenië. Ze schreef het gesprek op, omdat het volgens haar de paranoia van haar man toont. Hij zegt in de tekst door de geheime dienst te zijn verhoord en noemt een naam van een bestuurder van een Europese universiteit. ‘Elke keer als ik het land uit ben, zorgt deze man van de geheime dienst ervoor dat ik in de problemen kom.’

Zeven weken lang werd de verdachte geobserveerd door de psychiatrische observatiekliniek Pieter Baan Centrum (PBC). Hij werkte daaraan mee, maar er kwam geen duidelijke diagnose naar voren. Volgens advocaat Peter Bonthuis is dat niet bijzonder. ,,Dit komt vaker voor bij weigerende observandi.’’

Wel kwam het PBC met drie mogelijke stoornissen, waaronder paranoia, op de proppen. De andere twee noemt de advocaat niet. ,,Maar zelfs daar willen ze hun vingers niet aan branden. We hebben meer informatie voor nodig.’’ En die informatie is niet voor handen. Over vrijwel alles wat voor het incident plaatsvond is geen ,,verifieerbare’’ informatie. Alleen de verklaringen van de man en zijn familie.

Om die reden vroeg Bonthuis een rapport van de Australische politie door te sturen naar het PBC. In dat rapport staat dat de verdachte in Australië een keer een incident had in een supermarkt. Hij had er ruzie en zei dat hij in zijn hand werd geschoten. Uit beelden bleek echter dat de man ergens met zijn hand tegenaan viel, zegt Bonthuis. Het is het enige vreemde verhaal dat te controleren is.

De familie Zarza denkt dat het rare gedrag gespeeld is, maar Bonthuis gelooft dat niet. Volgens hem blijkt dat ook niet uit het PBC-rapport. ,,Dat er wat is, is wel duidelijk. Alleen de vraag is wat dan.’’ Wat wel zou kunnen is dat hij pas psychische klachten heeft sinds het incident. ,,Dat noemen ze inderdaad als mogelijkheid.’’ Inmiddels krijgt de man antipsychotica, waardoor hij volgens familie en zijn advocaat rustiger en beter aanspreekbaar is.

Ook met een psychische aandoening is een terroristisch motief niet onbestaanbaar. ,,Op zich valt het idee dat het regime misbruik maakt van een kwetsbaar persoon met stoornissen ook niet helemaal uit te sluiten’’, zegt deskundige Van Buuren. Maar evengoed zou een waanaandoening als paranoia de man tot zijn daad hebben kunnen aangezet, denkt hij.

Met de vader van verdachte heeft Sadegh geen contact meer gehad sinds het incident. Hij vertrouwt hem voor geen meter. De man bleek – hij wist dat pas na de aanslag – als ambtenaar bij een lokale overheid te werken. Volgens zoon Diyar is dat niet gek en moet dat worden gezien als een normale baan. Volgens de familie Zarza krijgen mensen alleen zo’n baan als ze ook voor de inlichtingendiensten werken. ,,Dat zijn allemaal posten die binnen de geheime diensten worden verdeeld’’, zegt Sadeghs broer Taher.

In behandeling

Hoewel Sadegh als peshmerga in Irak en Iran al het nodige meemaakte, heeft de steekpartij hem ook mentaal een enorme klap gegeven. ,,Ik ben bij een psychiater in behandeling. ’s Nachts kan ik niet slapen, ben ik altijd tot vier of vijf uur wakker.’’ Van slaaptabletten krijgt hij hoofdpijn.

Zijn zorgen zijn groot dat er weer iets gebeurt. ,,Want kijk, achter dit incident ligt niet een persoon. Er zit een regering achter.’’ Hij draagt een veiligheidsknop bij zich waarmee hij een commercieel bedrijf kan berichten dat hij in nood is. Dat kan dan direct de politie inschakelen. Het huis hangt vol met camera’s. ,,Dat is alleen maar bescherming voor mijn dochter. Ik ben niet altijd hier.’’

Voor de Zarza’s is het een van de redenen dat mensen en de Nederlandse overheid moeten weten dat er sprake is van terrorisme. Als de ernst niet wordt ingezien, kunnen zo nieuwe aanslagen worden gepleegd, zegt Sadegh. Op hem of op anderen. Daarnaast is het belangrijk om ,,weer te bewijzen dat het Iraanse regime een terroristisch regime is’’. ,,Voor mijzelf, voor mijn partij.’’

Bovendien: hij was een door Nederland uitgenodigde vluchteling, dus het land aanvaardde wie het binnenhaalde. ,,Ik heb toen bij de Nederlandse ambassade in Istanbul duidelijk gezegd: voor mij is het niet belangrijk waar ik naartoe moet, voor mij is het belangrijk dat ik een veilige plek krijg. Ik heb gezegd dat ik peshmerga was, dat ik een leider was. Ik heb alles gezegd tegen hen. Ze hebben het geaccepteerd en gezegd: dit is een veilig land.’’

De broers zijn bang dat de daad wordt afgedaan als die van een ,,psychotische’’ man. Dat zou de makkelijkste weg zijn, vinden ze. ,,Maar we hebben recht op de waarheid’’, zegt Taher. ,,We zijn gewoon Nederlanders die in een vrij land wonen.’’

Voor de familie van de verdachte is het juist belangrijk dat mensen begrijpen dat er geen sprake is van een politieke aanslag, zegt broer Diyar. In Koerdische (sociale) media is de zaak veel aan bod geweest. ,,Ze noemen mijn broer een terrorist. Zelfs mijn vrienden. Mijn ouders, mijn familie en ik zijn in een slechte situatie terecht gekomen’’, zegt hij. ,,Mijn moeder en vader huilden de hele tijd en wensten dat ze dood waren.’’

,,We zijn gewoon een normale familie. We hebben een heel goede reputatie en we houden allemaal van Zarza, ook van doctor Ghassemlou houden we. Hij was een groot leider. We adoreren hem. We vinden het zo erg wat er gebeurd is.’’

Ontzettend frusterend

Of de waarheid ooit tot ieders voldoening wordt opgehelderd is de vraag. De man kan terrorist zijn, een persoonlijk motief hebben of gedreven worden door een stoornis, zegt inlichtingenexpert Van Buuren. Combinaties zijn ook nog mogelijk. ,,Als ik tot nu toe de zaak volg hebben het OM, de advocaat en ook de familie, geen van allen een smoking gun . Een ultiem stukje, waardoor we met zekerheid kunnen zeggen: dit is er gebeurd. Dat is ontzettend frustrerend. Ontzettend onbevredigend als er uiteindelijk geen echte helderheid komt in deze zaak, maar dat zou heel goed de uitslag kunnen zijn.’’

Volgens deskundige Van Buuren had een heldere PBC-conclusie duidelijk kunnen maken dat de man ontoerekeningsvatbaar was. Niet altijd kunnen strafbare daden worden toegerekend aan een verdachte die lijdt aan een stoornis. Ook zonder duidelijke diagnose kan een rechter dat bepalen. Maar is dat dan de waarheid? ,,De rechter kan verklaren dat een geweldsdaad niet te koppelen is aan een terroristisch motief, terwijl in de maatschappij het beeld kan ontstaan dat er wel degelijk zo’n motief is. De juridische waarheid is niet per se de maatschappelijke waarheid.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Leeuwarden
Interview