Tussen wit en roze: de bijzondere rozen van De Mieden in de Noardlike Fryske Wâlden

Voor plantenliefhebbers zijn boomsingels in De Mieden van de Noardlike Fryske Wâlden een schatkamer met standvastige oersoorten en zeldzame planten. Vooral de rozenfamilie doet het er goed. En met oude rozen kun je ook weer nieuwe singels aanleggen.

Jakob Hanenburg voelt aan de gladde balderen van een bloeiende hondsroos.

Jakob Hanenburg voelt aan de gladde balderen van een bloeiende hondsroos. FOTO MARCEL VAN KAMMEN

Het is mooi dat er altijd goed is gepast op het landschap van de Noardlike Fryske Wâlden. Daardoor zijn hier nu 4000 strekkende kilometers aan houtwallen en elzensingels te vinden met bijzondere plantensoorten die elders van het toneel zijn verdwenen. ,,De boeren ha hjir altyd sunich west op har omjouwing en dat sjochst werom’’, prijst boswachter en plantenexpert Jakob Hanenburg van Staatsbosbeheer.

Superschaars

De rozenfamilie is volgens Hanenburg goed vertegenwoordigd. Wie langs de kaartjes van wilde soorten scrolt in de digitale verspreidingsatlas van onderzoeksstichting Floron, ziet in de noordoosthoek geregeld rode stippen oplichten in een zee van lege atlasblokken van 5 bij 5 kilometer. Hier bloeien zeldzame soorten als schijnviltroos, viltroos en heggenroos en ook de gangbaarder hondsroos.

Vooral die schijnviltroos is superschaars, met verder alleen vermeldingen op plekjes in de Noord-Hollandse duinen, in Gelderland en het puntje van Limburg. In polder Reahel bij Blauforlaet staat er eentje in volle bloei met tere bloemen, wit met een zweempje roze.

Om zeker te zijn van de determinatie wrijft Hanenburg een blad tussen zijn vingers, om daar vervolgens aan te snuffelen. ,,De blêden binne in bytsje griiseftich trochdat der klierhierren op groeie. Dy jouwe in hiel dudlike harslucht ôf. Roaze-oalje.’’

Twijfelgevallen

Het onderscheid tussen de wilde rozensoorten - Nederland telt er 26, waarvan 17 inheems - is lang niet altijd op het eerste oog te bepalen. Hanenburg heeft een loep paraat voor twijfelgevallen. Maar dan nog… Viltroos, schijnviltroos en berijpte viltroos lijken nogal op elkaar, zoals de namen al doen vermoeden. De heggenroos heeft aan de onderkant van de bladeren haartjes die geen klierharen zijn. Maar je kunt in de buurt ook de beklierde heggenroos en de schijnheggenroos vinden. De gangbaarder hondsroos pik je er makkelijker uit met zijn onbehaarde blaadjes.

De bloemkleur biedt in ieder geval geen uitsluitsel. De wilde rozen zitten allemaal ergens tussen wit en roze in, maar binnen een soort kunnen de tinten met hetzelfde gemak verschillen. Dat is wel te verklaren, zegt Hanenburg. ,,Dit is noch in frij jonge plantegroep, dêr’t in protte krusings yn foarkomme. De soarten binne noch net stabyl en úthurde, soest sizze kinne.’’

Wat de bloemen gemeen hebben is dat ze allemaal vijf kroonbladeren hebben. Dat maakt dat hun binnenwerk, waar stuifmeel en nectar te halen is, goed bereikbaar is voor insecten. Dat is een groot verschil met de gekweekte rozen in een moederdagboeket, die tot wel vijftig kroonblaadjes kunnen hebben. Daar is voor bijen geen doorkomen aan.

,,Foar nektar-iters lykas hommels, bijen, flinters en oare ynsekten binne de wylde roazen hjir fan wêzentlik belang. Oarsom binne dy ynsekten op har beurt wer fretten foar fûgels as it readsturtsje, de ambassadeur fan de Noardlike Fryske Wâlden, en ek foar de libellen dêr’st ek altyd in protte fan sjochst tusken de singels.’’ Hanenburg noemt glassnijder (hynsteskaad), paardenbijter (hynstebiter) en grote keizerlibel (keizerslibel).

,,Nei de bloei meitsje de roazen dikke roazebottels, dy’t fol sitte mei sied. Dan binne se wer ideaal foar siediters út de finkefamylje.’’ Tot de liefhebbers van de pitjes in de schijnvruchten behoren bijvoorbeeld groenling (flaaksfink), keep (kweakfink) en goudvink (goudfink).

Binnenlands fruit

De familie de roosachtigen (rosaceae) bestaat uit heel veel meer dan alleen rozen. Ze bestrijkt een paar duizend soorten, die in veel gevallen gemeen hebben dat hun bloemen ook vijf kroonblaadjes hebben. Tot de roosachtigen wordt in ieder geval zo ongeveer de hele afdeling binnenlands fruit in de supermarkt gerekend, van aardbei en braam tot aan appel, peer, pruim, perzik en kers.

Boswachter Hanenburg heeft zijn eigen favorieten in de Wâlden. Een daarvan is de meidoorn, die er in twee variëteiten voorkomt: de gewone eenstijlige meidoorn en de tweestijlige meidoorn. Bij die laatste hebben de bloempjes inderdaad een in twee stijlen (soms drie) gesplitste stamper. In de vruchtjes zitten dan ook twee pitjes. De bladeren verschillen ook duidelijk van die van de gewone meidoorn. Ze zijn ronder en minder gelobd.

De exemplaren die hier en daar verstopt zijn in de boomwallen vertegenwoordigen vaak een lange historie. Het zijn lokale oersoorten die hier al eeuwen groeien en dus een streepje voor hebben op ‘inheemse’ soortgenoten van elders. De genetische variatie maakt ze sterker en minder vatbaar voor ziekten. Bovendien lopen ze in hun groei- en bloeicyclus helemaal synchroon met hun omgeving.

Stekmateriaal

De afgelopen jaren is stekmateriaal van deze tweestijlige meidoorns en verschillende zeldzame rozen door Staatsbosbeheer in samenwerking met botanische tuin De Kruidhof in Buitenpost en de gemeente Achtkarspelen opgekweekt tot jong plantmateriaal. Dat is gebruikt voor het opvullen van gaten in bestaande singels en het herstellen van verdwenen dwarsverbindingen.

,,We ha de ôfrûne tsien jier ferskate seldsume soarten foars fermeardere, sadat se no wer op tsientallen plakken steane. Dêrmei ha we se wer wat lucht jûn en op ’e nij ferankere yn it lânskip. Soks kinst net einleas dwaan, mar as der mar ien of twa eksemplaren mear binne, dan wurdt it wol hiel kwetsber. Uteinlik is it sûner om it oan de natuer sels oer te litten. As se fruchten meitsje dan soargje fûgels ek wol wer foar de fersprieding fan sied.’’

Ook op grotere schaal gebruikt Staatsbosbeheer de Noardlike Fryske Wâlden als brongebied voor zaden en stekken. De eigen afdeling Zaad en Plantsoen beheert op het Roggebotzand bij Dronten de zogenoemde Genenbank, een kweekbos waarvoor ook de boomwallen jaarlijks oermateriaal leveren.

Dwarssingels

Alle eigen bronmateriaal kwam de afgelopen jaren prima van pas bij het terugbrengen van 10 kilometer aan verdwenen houtwallen in het Mieden-gebied onder Buitenpost. In de lager gelegen polder Reahel bij Blauforlaet dienden topografische kaarten uit 1926 als gids voor het terugvinden van dwarsverbindingen die in de landbouwmechanisatieslag van de vorige eeuw waren gerooid om het land in vlottere halen te kunnen bewerken.

Met de kaart in aanslag waren sporen in het landschap nog terug te herleiden. ,,Ast witst wêr’t dy âlde dwerssingels ûngefear leinen, dan fynst altyd wat. Faak wienen dat lichten, mar op guon plakken stiene ek noch âlde daampeallen. Sa koenen we somtiden fan ien perseel wer fjouwer stikken mei smûk skaadzjend beamtegrien meitsje, ek al stiene boeren der betiden skodholjend nei te sjen.’’

De jongste boomsingels staan aan weerszijden van nieuw gegraven greppels. Het gaat wel even duren voordat die de aanblik bieden van een oudere afscheiding, met bomen en planten van wisselende afmetingen en leeftijden.

Vrijwilligers hielpen bij het planten van boompjes en struweel, zoveel mogelijk op hun natuurlijke voorkeursplekken. Het betekent dat de elzen op de natste delen staan, onderin het talud. ,,Dy ferspriede har oars ek mei driuwende sieden dy’t winterdeis ûntkymje as it wetter heger stiet. As se goed steane, groeie se ek as in spear.’’ Op de drogere plaatsen staan eiken. Verder zijn ook vlier en lijsterbes present. En natuurlijk de rozen, op plekken waar ze veel licht kunnen krijgen.

‘Kultuerlânskip’

,,Eins binne alle roazen typysk ljochtminnende planten. As in roas of hagedoarn echt hielendal yn it skaad komt te stean fan in grutte iik of els, dan ferdwynt er. Se ha der dus ek baat by dat der yn singels sa no en dan seage wurdt. Moatst se yn in syklus beheare as hak- en geriifhout. Mei dat doel binne se oait ek oanlein. Dit bliuwt in kultuerlânskip.’’

,,Tagelyk moatte der úteinlik ek âlde, dikke beammen yn sa’n wâl stean. Dy binne wichtich foar allegear oare soarten, al is it mar omdat der holtes yn sitte dêr’t it readsturtsje yn nestelje kin. Nêstkastkes binne úteinlik surrogaat. Mar safier is it hjir yn Reahel noch net. Hjir kinne we de kommende 25 jier wol ôfbliuwe, of it moat wêze dat we ris in gatsje opfullen as planten net oanslane.’’

De nieuwbakken singels ontwikkelen zich voorlopig achter hekwerken. Dat is om de schapen van pachters die hier grazen uit de jonge aanplant te houden. ,,No’t de singels klear binne, moatte we aanst mar ris mei it gerslân oan de gong. Dat mocht wol wat skraler, want ik mis bloeiende blommen. Dat hat ek mei dy skiep te krijen. Dat binne echte blomkefretters dy’t alles koart hâlde.’’


Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Natuur en milieu
Reportage
Instagram
Fotoserie