Strijden tegen het imago van de 'gevaarlijke vieze man in de bosjes'

Tbs’ers hebben het imago van de ‘gevaarlijke vieze man in de bosjes’. Voor een groot deel ten onrechte, vinden gespecialiseerde advocaten. Hun cliënten (sommigen zitten al veertig jaar vast in het systeem) zijn er de dupe van.

De Van Mesdagkliniek in Groningen, een van de zeven forensisch psychiatrische centra (FPA’s), of tbs-klinieken.

De Van Mesdagkliniek in Groningen, een van de zeven forensisch psychiatrische centra (FPA’s), of tbs-klinieken.

Bij de theatercolleges die strafrechtadvocaat Wim Anker sinds een paar jaar door heel het land geeft, stelt hij de zaal na de pauze steevast dezelfde vraag. ,,Stel, u woont in een rijtjeshuis en het huis naast u komt te koop te staan. Wie heeft u dan liever als nieuwe buurman: iemand die 20 jaar in de gevangenis heeft gezeten, of een ex-tbs’er?” In een zaal van zeshonderd man, gaat dan meestal een vinger of drie omhoog voor die ex-tbs’er. Anker: ,,’Fout’ roep ik dan. Ik zou altijd voor de tbs’er kiezen.”

Anker heeft de cijfers zo paraat. De ongeveer 1400 tbs’ers (ter beschikking stelling) die Nederland telt, gaan jaarlijks ongeveer 40.000 keer op verlof. Zo’n dertig tot veertig keer komen ze niet op tijd terug. ,,Dat is slechts 1 promille. Het is in procenten niet uit te drukken”, zegt Anker. Een enkele keer gaat het echt fout. ,,Dat aantal is al marginaal, maar mensen denken dat een tbs-kliniek een duiventil is. Het gaat bijna nooit fout met tbs’ers. De cijfers zijn gewoon prima.”

En terug naar de nieuwe buurman: de kans dat de ex-tbs’er opnieuw in de fout gaat, is veel kleiner dan bij de ex-gedetineerde. ,,De recidivecijfers van tbs’ers zijn ongeveer vier keer gunstiger dan die van langdurig gedetineerden die terugkeren in de maatschappij”, zegt Sierd Roosjen, de tbs-advocaat uit Groningen.

SLECHT IMAGO

Anker hamert al jaren op de goede kanten van het systeem, maar het is tevergeefs. ,,Het imago van tbs is verkeerd. Is er een keer iets met een tbs’er, dan kruipen burgers onder de tafel en duiken journalisten boven op je. Het beeld is gebaseerd op misverstanden.” Roosjen: ,,De gemiddelde tbs’er wordt afgeschilderd als een enge man in de bosjes.”

Het zijn de incidenten met (ex-)tbs’ers die landelijk de aandacht trekken en het beeld bepalen, zegt naast Anker en Roosjen ook advocaat Jan-Jesse Lieftink uit Huizen. Alle drie in tbs gespecialiseerde advocaten hadden de afgelopen maand in Leeuwarden een zitting van cliënten die niet voldoen aan het beeld van een gevaarlijk roofdier dat elk moment kan toeslaan (zie kader).

De goede kanten van het systeem (de gunstige recidivecijfers, het lage aantal vluchters) worden volgens Anker niet goed verteld door het ministerie van Justitie en Veiligheid. Terwijl incidenten zoals de verkrachting en moord op Anne Faber (gepleegd door Michael P., die destijds geen tbs had en inmiddels wel) maximaal de aandacht trekken. Afgelopen week werden twee ex-tbs’ers, een van 48 en een van 35 jaar, opgepakt voor een roofmoord in Lelystad.

,,Als er weer een ernstig incident is geweest, kun je uittekenen hoe het gaat”, zegt Anker. ,,Dan is het voorpaginanieuws, roept de Tweede Kamer de minister op het matje, wordt er excuses aangeboden en de tbs-regeling aangescherpt.” De zwakke plek van tbs is volgens Anker de rol van de minister. ,,De minister, een politieke passant, grijpt met ad-hocmaatregelen in in het verlofsysteem. Terwijl verlof juist het hart van de tbs-maatregel is. Met verlof bereid je iemand voor op de terugkeer in de maatschappij.”

INCIDENTENPOLITIEK

Veel beter zou het volgens Anker zijn als de verlofbeslissing wordt weggehaald bij de minister en wordt neergelegd bij een onafhankelijke commissie van gedragsdeskundigen en rechters. ,,Weghalen bij een politieke figuur, die beslissing. Want gaat het mis, dan is het direct angst en paniek. Met slechte beslissingen als gevolg. Dan zie je dat er sprake is van incidentenpolitiek.”

De vele gedetineerden en tbs’ers die wel echt iets van hun leven willen maken zijn de dupe van het ,,incidentenbeleid” dat de politiek al jaren toepast, zegt tbs-advocaat en bestuurslid van de Vereniging van TBS-advocaten, Jan-Jesse Lieftink. ,,Eerst was er in maart 2017 het incident van een ontsnapte tbs’er die in een hotel in Arnhem twee mensen doodstak. De politiek schreeuwde toen om afschaffing of verzwaring van het tbs-systeem”, memoreert Lieftink.

,,Een half jaar later werd Anne Faber vermoord. Toen had de politiek dat verguisde tbs-systeem opeens weer nodig.” Als Michael P. in een eerdere strafzaak geen gevangenisstraf maar tbs had gekregen dan was daarmee de moord op Anne Faber voorkomen, zo stelde menig politicus. Lieftink vreest dat het incident van afgelopen week in Lelystad weer voer voor politici zal zijn om de wetgeving rondom de tbs-maatregel te willen verzwaren.

Als gevolg van de zaak Anne Faber is het plan opgevat dat het Adviescollege Verloftoetsing (AVT) ook een vinger in de pap krijgt bij verlofaanvragen van gedetineerden die in een forensische kliniek verblijven. ,,Grote kans dat dit Adviescollege dan wordt overspoeld met verlofaanvragen. Met als gevolg dat tbs’ers weer langer moeten wachten op hun verlof”, zegt Lieftink. Het lost de problemen in de forensische zorg volgens hem ook niet op.

Lieftink wijst op het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over de zaak Michael P. waaruit blijkt dat gevangenissen en klinieken betere risicoanalyses moeten maken, informatie beter moeten delen en er juist minder instanties betrokken moeten zijn bij de aanvraag van verlof. ,,Door het AVT daarbij te betrekken levert dat alleen maar meer betrokken instanties op en neemt de kans op fouten toe.” Volgens Lieftink dient de minister vooral te investeren in goed gekwalificeerd personeel op de werkvloer in klinieken.

TEEVENJAAR

Na incidenten in de tbs werd eerder het zogenoemde Teevenjaar al ingesteld, genoemd naar de voormalige staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Fred Teeven, wat inhoudt dat een tbs’er een jaar niet op verlof mag na een overtreding. ,,Mijn cliënt Peter heeft dit meegemaakt, nadat hij in de kliniek een medebewoner een klap in het gezicht had gegeven”, zegt Lieftink. ,,Dat is natuurlijk fout, maar ook begrijpelijk in een gesloten setting, waarbij mensen 24 uur per dag met elkaar moeten samenleven. Daar ontstaan irritaties over en weer en dat kan leiden tot incidenten.”

Eén zo’n klap kan betekenen dat een tbs’er volledig wordt teruggeworpen in zijn behandeling. In zo’n strafjaar gebeurt er vaak niks in de behandeling. Daarna moet een tbs’er zijn verloven vaak weer van voren af aan opbouwen. Iemand is dan meestal zo gedemotiveerd geraakt dat hij er ook gewoon geen zin meer in heeft, zegt Lieftink. Met als gevolg dat iemand nog jaren in het systeem kan blijven doormodderen.

Vooral gedetineerden en tbs’ers die zijn veroordeeld voor een zedendelict lopen volgens Lieftink het risico het slachtoffer te worden van maatregelen die in de emotie en met het doel om kiezers te trekken worden genomen. Zijn cliënt Peter zou volgens de psychiaters van de tbs-kliniek jarenlang verhoogde seksuele prikkels hebben gehad. Hij kreeg daarom de libidoremmer lucrine voorgeschreven. ,,Met als resultaat dat hij na het jarenlang slikken van dit product niet alleen geen libido meer heeft, maar ook chronische pijn aan spieren en botten heeft. Dat zijn de bijwerkingen die hij op de koop toe moet nemen.”

De politiek heeft voor dat soort toestanden geen oog, zegt Lieftink. ,,Want daardoor wordt de samenleving niet direct veiliger. Maar ernstig is het wel. En een consequentie van het huidige repressieve beleid.”

De manier waarop tbs is geregeld is zeker voor verbetering vatbaar, zegt de Groningse advocaat Sierd Roosjen. Maar, voegt hij er aan toe: ,,In België en Duitsland is het vele malen erger. Mensen die zowel het Belgische als het Nederlandse systeem kennen, zeggen: dit is de hemel en België de hel. Hier is individuele aandacht. Daar is tbs het afvalputje.”

Wat is tbs?

Tbs staat voor terbeschikkingstelling en wordt opgelegd aan wie een zwaar delict heeft gepleegd en lijdt aan een psychiatrische ziekte of stoornis. Om de stoornis te behandelen, de kans op recidive te verkleinen en de persoon voor te bereiden op een terugkeer in de maatschappij gaat hij of zij (na afloop van een eventuele gevangenisstraf) naar een tbs-kliniek. De gemiddelde behandelduur is 7,5 jaar. Bij het leren wennen aan vrijheden horen verloven. De circa 1400 tbs’ers gaan jaarlijks rond de 40.000 keer op verlof. Eerst onder begeleiding (en soms met beveiliging) en uiteindelijk helemaal zelf.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland