Heleentje Swart van Spark the Movement wil jongeren stimuleren: 'Anders leren denken om een betere wereld na te laten'

Een betere wereld begint bij jezelf, in je eigen omgeving, zegt Heleentje Swart. Dat besef wil ze aanwakkeren bij jonge mensen. Ze stimuleert als programmaleider van de beweging Spark the Movement scholieren, studenten en onderwijzers om met duurzame thema’s aan de slag te gaan. ,,In je achtertuin kun je al een puzzelstukje leggen.”

Heleentje Swart van Spark the Movement.

Heleentje Swart van Spark the Movement. Foto Niels Westra

Moedeloos? Nooit. Terneergeslagen? Nee hoor. Woede? Ook niet echt. Natuurlijk, ze ziet de klimaatproblemen, de sociale ongelijkheid in de wereld. Ze is er elke dag mee bezig. Het is alleen de kunst, zegt Heleentje Swart, om geen plek te bieden aan negativisme. Ook niet als daar in feite alle reden toe is.

Ze handelt liever. Ze wil als drijvende kracht achter Spark the Movement, onderdeel van de vereniging Circulair Friesland, jonge mensen helpen kritisch na te denken. ,,We hebben een wereld te winnen”, zegt ze. ,,En veranderen kan snel.”

Dat denkt ze niet alleen, dat weet ze uit eigen ervaring. Als afgestudeerd antropoloog begon ze begin deze eeuw samen met een kinderarts een project in India. De twee hielpen vrouwen en meisjes tussen de 0 en 2 jaar oud die in de deelstaat West-Bengalen in diepe armoede leefden.

Swart leerde de vrouwen schrijven, lezen en rekenen in een schooltje dat ze zelf oprichtte. Ze hielp, aan de voet van de Himalaya, met de aanleg van een moestuin, assisteerde bij het opzetten van een microkredietsysteem voor degenen die een eigen bedrijfje wilden beginnen. En ze kreeg het voor elkaar dat eens in het halfjaar een tandarts en een oogarts langskwamen.

,,We zorgden er ook voor dat de hygiëne verbeterde, dat er schoon drinkwater kwam en de sanitaire voorzieningen beter op orde waren”, vertelt Swart. Kortom: de levensomstandigheden veranderden drastisch. Het plan van aanpak hielp. ,,Ik heb nog altijd contact met de mensen daar. Ze hebben het zwaar door corona. Maar de situatie is nog altijd beter dan voorheen. Slechter kon ook niet trouwens.” Ze was uiteindelijk tien jaar lang intensief bij het project betrokken.

Marokko

Nog een voorbeeld. Als docent van het Nordwin College ging ze later jaarlijks met een groep vmbo- en mbo-leerlingen naar Sidi Ifni, in Marokko. Ze hielpen mee om daar weer een lokale plantsoenendienst op te zetten. ,,Alle stadsparkjes waren verwaarloosd geraakt. We zorgden voor kruiwagens, gereedschap en kennis en hielpen mee met de renovatie. Het vuilnis werd op een gegeven moment weer opgehaald. Toen we er voor de laatste keer waren, kregen we een staande ovatie.”

Waar het feitelijk op neerkomt volgens Swart: als je je inzet en je hebt goede bedoelingen, dan is verandering mogelijk. ,,Ik heb de kracht van kleine interventies gezien.” Die ziet ze ook bij haar thuis, in Jouswier. ,,We hebben een zo goed als zelfvoorzienend plekje, we verbouwen aardappelen en groente, hebben onze eigen honing en rijden in een elektrische auto. Daarvoor hebben we twaalf extra panelen op ons dak laten leggen. En mijn zoon maakt zelf messen, in een eigen smederijtje op het erf.”

Bij het Nordwin College was Heleentje Swart behalve docent ook coördinator duurzame innovatie. Bij alles wat er op school speelde, bij elk besluit dat werd genomen, moest zij ervoor zorgen dat duurzaamheid een rol ging spelen.

,,Na vijf jaar konden we zeggen dat duurzaamheid volledig was ingebed, er werd altijd rekening mee gehouden: in de teamplannen, de visie, bij sollicitatiegesprekken. Het zat bij alle medewerkers tussen de oren, duurzaamheid speelde en speelt bij het doen en denken in het instituut een belangrijke rol.”

Aanjager

Vanuit Circulair Friesland, de vereniging waarbij bedrijven, kennisinstellingen en alle Friese overheden bij zijn aangesloten, kreeg ze in 2018 het verzoek om als ‘aanjager’ een duurzaam programma te bedenken voor al het onderwijs in Friesland: van basisschool tot hogeschool en universiteitscampus. Dat was geen kleine opdracht, besefte Swart onmiddellijk. ,,Ik heb eerst eens op mijn kop gekrabd.”

Ze sprak met vertegenwoordigers van de overheden, het bedrijfsleven en allerlei scholen. En ze ging in gesprek met jongeren. Dat hielp. ,,Studenten zeiden tegen me: ga eerst eens kijken wat er op scholen al gebeurt, welke duurzame activiteiten er al worden ondernomen.” Dat deed ze en wat ze ontdekte, beviel haar. Alleen: het was los zand.

In de opgetuigde eregalerij op de website van Spark the Movement komen alle bestaande initiatieven tegenwoordig samen. Er staan er een kleine 400 op en ze zijn allemaal totaal verschillend en van diverse onderwijsinstellingen. Swart noemt dat de sparks, de vonken dus. Dan gaat het bijvoorbeeld om lessen over zwerfafval op basisscholen, maar ook over bouw van een duurzame ark door studenten van Van Hall Larenstein, of het maken van een insectenhotel op het Stellingwerf College.

Alle losse initiatieven moeten leiden tot ‘verbindende projecten’, zegt Swart. Daarbij werken scholen onderling óf met bedrijfsleven of overheid samen. ,,Zo worden vonken brandende fakkels, zo versterken we wat er al is en voorkomen we dat goede ideeën in een la verdwijnen.”

Nieuwe normaal

Al die projecten, waarvan er volgens Swart veel meer zijn dan de vijftig die er nu op de site van Spark staan, moeten er op hun beurt voor zorgen dat ,,het leren voor duurzame ontwikkeling het nieuwe normaal” wordt. ,,Voor jong en oud, voor ondernemers en studenten, voor burgers en overheden. Docenten kunnen het leerproces met hun expertise geweldig faciliteren. Het werk dat ik nu doe, moeten zij gaan doen.”

De initiatieven en projecten die Spark stimuleert en in de schijnwerpers zet, worden langs de meetlat van de zogeheten sustainable development goals (SDG’s) gelegd, de duurzame ontwikkelingsdoelen die in 2015 zijn vastgesteld door de Verenigde Naties. Van die doelen zijn er zeventien, variërend van betaalbare en duurzame energie tot goede gezondheid en welzijn, van het verminderen van ongelijkheid tot het recht op kwaliteitsonderwijs. Toepasselijk: Swart werkt vanuit het SDG House, in de Kanselarij aan de Leeuwarder Turfmarkt.

,,Denken vanuit duurzame doelen geeft richting en samenhang, want ze hebben allemaal met elkaar te maken”, vertelt Swart. ,,De energietransitie hangt bijvoorbeeld samen met armoedebestrijding. Als de overheid alleen subsidie geeft aan Tesla-rijders en geen oog heeft voor de mensen die in de sociaal zwakkere wijken van het gas af moeten, dan klopt er iets niet en creëer je een volgend probleem. De initiatieven op scholen kun je aan de hand van de duurzame doelen in een groter verband plaatsen.”

De wereld

In het onderwijs, zegt Swart, worden scholieren al veelvuldig gestimuleerd om de volgende vragen aan zichzelf te stellen: wie ben ik, wat kan ik en wat wil ik? ,,Dat is heel mooi, maar het kan nog wel wat scherper”, vindt ze. ,,Namelijk: wat vraagt de wereld van mij en hoe kan ik me daartoe verhouden?”

Dat is een grote vraag, maar het antwoord kan vaak dichtbij worden gevonden, zegt Swart. Niet alleen door studenten, maar door iedereen. ,,In je eigen achtertuin kun je al een puzzelstukje leggen. Als je bijvoorbeeld je stenen vervangt door struiken of gras, draagt het bij aan een beter milieu. Als je de fiets neemt in plaats van de auto, helpt dat bij het tot stand brengen van een betere wereld. Je hebt keuzes, je kunt een bijdrage leveren. Daar geloof ik heel erg in.”

Ze heeft ook een rotsvast vertrouwen in jonge mensen. ,,De hoop en het vertrouwen dat zij voor verandering kunnen zorgen, wil ik heel graag aanwakkeren. We leven heel erg in een impulsmaatschappij. We leren om constant in te gaan op onze directe verlangens en behoeftes, zonder ons af te vragen: is dit nou werkelijk een behoefte of wordt die mij opgedrongen door prikkels van buiten?”

,,Ik zag een paar weken geleden een reclamespot voorbijkomen op tv, van een jongen die zin had in het EK voetbal. Hij had een net gekochte beamer onder zijn arm. De boodschap: pas met een beamer ben je klaar voor een EK. Van dat soort drijfveren moeten we af. We moeten leren om tegenwicht te bieden aan de impulsen waar heel veel geld mee wordt verdiend, we moeten anders leren denken om voor de generaties na ons een betere wereld na te laten. Het onderwijs speelt daarbij een cruciale rol.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Duurzaamheid
Natuur en milieu