Hoe gaan we met elkaar om na corona? Van 'mag ik u omhelzen' tot 'die drie kussen mogen wat mij betreft wegblijven'

Na een jaar corona knikken we naar elkaar vanachter onze mondkapjes, geven een elleboog in plaats van een hand en we vinden dat inmiddels heel gewoon. Zal dat veranderen, nu deskundigen voorspellen dat het virus nog een tijd onder ons zal blijven? Over sociale rituelen na corona. „Die drie kussen mogen wat mij betreft wegblijven.”

Illustratie: Bert Stegeman

Illustratie: Bert Stegeman

Denise de Bie staat in de schrale wind voor de Italiaanse pastamaker bij het Hoofdstation van Groningen. Als er iets is waar de 19-jarige studente dierenverzorging uit Emmen naar verlangt is het dit: ,,Ik zou mijn oma zo graag weer willen knuffelen. Die heeft het heel zwaar nu. Ik zou haar zo graag willen vasthouden als ze huilt.’’

‘Er wordt gezegd: elke keer dat we iemand een warme omhelzing geven, krijgen we een extra dag van leven’, beweerde de schrijver Paolo Coelho. Als dat zo is, wordt ons leven nu niet niet verlengd . Sinds het coronavirus in maart 2020 in Nederland om zich heen greep, omhelzen we alleen nog onze directe familieleden. De anderen krijgen een elleboog, een voetstoot, een knik vanachter het mondkapje.

Wie door de lege binnensteden van Groningen, Drenthe en Friesland loopt, lijkt in een andere tijd te zijn beland. Dit stille parallelle universum, waar het altijd maandagochtend lijkt, is de plek waar je winkelde, en naar een café ging. Hoe lang is dat geleden dat je samen met anderen in een uitverkoopbak stond te graaien? Je een weg naar de bar elleboogde in een overvolle kroeg? Zie je een film of documentaire waarin mensen elkaar- moewa, moewa, moewa,- een drieklapszoen geven ter begroeting, dan weet je: dat was vóór corona.

Nu deskundigen stellen dat het coronaverkoudheidsvirus niet voor een gat te vangen zal zijn en nog wel een tijd onder ons zal blijven, werpt dat de vraag op welke invloed dat heeft op onze sociale rituelen. Zullen we ons straks veilig genoeg voelen om elkaar weer te omhelzen? Gaan we naar festivals? Of maken we rechtsomkeert bij het zien van een vol café? Geven we nog een feestje en nodigen we dan ook de principieel niet-gevaccineerde tante uit? Is ons voorzichtige gedrag, kortom, verinnerlijkt na een jaar corona?

Mag ik je een knuffel geven?

Aan Ina Helder (66) uit Drouwenveen zal het niet liggen. ,,Als 80 procent van Nederland gevaccineerd is, stort ik me gewoon weer in de polonaise. En als ik jarig ben nodig ik iedereen uit, ook de mensen die geen prik hebben gehad. Vroeger had je dit probleem immers ook, met de mensen die zich niet wilden laten inenten tegen polio. Maar die drie kussen mogen wat mij betreft wegblijven. Dat vond ik sowieso altijd een beetje overdreven.’’

Maaike den Bakker, 22-jarige studente public health, ziet zichzelf later dit jaar, ook als het wel mag, toch nog niet naar een festival hollen. ,,Ten eerste omdat het waarschijnlijk héél druk zal zijn. Maar ik wil ook het risico niet lopen besmet te raken en het dan door te geven aan iemand die niet is gevaccineerd. Of ik straks mensen ga omhelzen… ik denk het wel. Maar ik denk dat ik het eerst ga vragen. ‘Mag ik je een knuffel geven?’ Dat deed je vroeger niet, ik knuffelde iedereen, ik dacht er niet bij na. Nu wel.’’

Een samenleving zonder polonaise, is geen samenleving meer

Knuffelen. Polonaise. Dansen. Zingen. Het is allemaal deel van een belangrijk gezamenlijk repertoire, zegt RuG-sociaal psycholoog Tom Postmes. ,,Dat zijn de dingen waar je je met elkaar in kunt verliezen en kunt laten zien: dit zijn wij. Die culturele riten zijn belangrijk; of je nu in China met een papieren draak de straat op gaat, of met nieuwjaar vuurwerk afsteekt.’’

Een samenleving zonder polonaise, zegt Postmes, is geen samenleving meer. Hij is ervan overtuigd dat de traditionele feesten gevierd blijven worden, ook als voorzichtigheid geboden de komende jaren geboden blijft en afstand geboden blijft, ook in het nieuwste normaal. ,,De intentie en het sociale instrumentarium blijven. Er zullen kleine gedragsaanpassingen zijn, dat hoesten in de elleboog kost niks, ik kan het mis hebben, maar we gaan denk ik niet terug naar het vele aanraken. Ik ben benieuwd of het zoenen terugkomt, ik denk niet dat er veel mensen zijn die de prikkende bovenlip van tante Riek zullen missen. En de ene keer is afstand houden makkelijker te organiseren dan de andere, misschien zullen er minder festivals zijn. Maar nog niet zo lang geleden hadden we ook maar een paar festivals per zomer.’’

Een festival? Denise de Bie zou er wat graag naartoe gaan. ,,Maar alleen als ik gevaccineerd ben. Ik denk dat de angst nog wel een tijd blijft. Ik denk bijvoorbeeld ook dat ik meer afstand blijf houden in de supermarkt.’’

De knuffel wordt wel eens illegaal gegeven

Kirsten Boerema, uitvaartverzorgster te Westerbork, ziet de toekomst zonnig in. ,,Ik denk dat we heel snel weer terugkeren naar het nieuwe normaal, waar iedereen elkaar weer nabij kan zijn. De hand kan schudden, dat alleen al. Ik zet tegenwoordig een tafel tussen de familie en de gasten om te voorkomen dat mensen elkaar omhelzen, maar die tafel zal weer verdwijnen, dat geloof ik echt, als we eenmaal gevaccineerd zijn. Je kunt niet eeuwig bang blijven.’’

Er zijn weinig momenten waarop lichamelijk contact zo gemist wordt als tijdens de afscheidsplechtigheid van een geliefde. ,,De knuffel wordt wel eens illegaal gegeven. Ik draai mijn hoofd dan af. Tijdens de uitvaart is de behoefte om elkaar vast te houden heel groot; éven die hand. Maar dat gaat allemaal weer gebeuren, daar ben ik van overtuigd. Als we erop gaan vertrouwen dat het vaccin goed werkt, zullen de regels weer vervagen.’’

Hoe gaan we met elkaar straks weer normaal worden

De afstandsregel houdt geen stand, daar is Tom Postmes van overtuigd. ,,Die is totaal niet houdbaar, dat zie je in het openbaar vervoer al; anderhalve meter, vergeet het maar. Er zijn momenten, en dan denk ik even aan het huwelijk van minister Grapperhaus, dat afstand gewoon niet te doen is. Tijdens huwelijk, begrafenis, als mensen elkaar willen troosten, of als ze willen roddelen op het werk: dan gaan die hoofden toch weer even bij elkaar.’’

De hamvraag is: hoe gaan we met elkaar straks weer normaal worden als dat normaal zich telkens moet vernieuwen? En hoe, vooral, worden we het daar over eens? ,,Het gaat een ingewikkelde periode worden’’, zegt Postmes. ,,We blijven mensen. Dat klinkt goedkoop, maar dat is het niet. We hebben nu al moeite om ons aan de regels te houden. Begrip zal een belangrijke factor zijn. Hoe we denken over de risico’s, dat we beseffen wat het gevaar is als de een a doet en de ander b. Dat besef is de drijvende kracht die bepaalt of we als samenleving tot radicale aanpassingen in staat zijn.’’

Een gevoel van gemeenschapszin, risico, gemeenschappelijke zorg en samenwerking. Dat zijn de pijlers waarop een positieve gedragsverandering rust, zo zegt Angelo Imperiale. De aan de RuG verbonden socioloog onderzocht onder meer het gedrag van de bevolking van zijn geboortestad l’Aquilla in de regio Abruzzo (Italië) die door een aardbeving was getroffen. Imperiale stelt dat een breed gedragen bereidheid om te leren en te transformeren van cruciaal belang is na een ingrijpende verandering van de samenleving. ,,Begrip en medeleven voor het lijden van de meest kwetsbaren en het vaste voornemen om daar iets aan te veranderen. Er kan alleen iets veranderen als mensen voelen dat hun problemen serieus genomen worden en dat ze onderdeel zijn van de oplossing van het probleem.’’

Dat gevoel moet place-based ’ en glocal zijn, zegt Imperiale; een door de wereldproblematiek geïnspireerd gevoel van verantwoordelijkheid voor de directe omgeving in gevaar en de mensen die daar het meest aan worden blootgesteld. ,,Een mooi voorbeeld van inspelen op de lokale situatie is wat hier vorig jaar in het UMCG gebeurde onder leiding van professor Alex Friedrich, die met testen begon terwijl het RIVM nog zei dat dat logistiek onmogelijk was.’’

Gecentraliseerd top-down management, leiders bepalen wat het volk moet doen, slaat in tijden van crisis de plank mis, concludeert Imperiale. ,,Eén oplossing voor alles en iedereen bestaat niet. Mensen moeten het gevoel hebben dat het risico in hun directe omgeving iedereen aangaat, dus ook hen. En ze moeten beseffen waarom en wat ze kunnen doen om dat risico te verminderen. Een overheid die zich manifesteert als de expert zet de eigen kracht van mensen buiten spel. De ervaring van een nabije ramp zal mensen altijd aanzetten nieuwe mogelijkheden te zoeken om te leren, te transformeren, en het welzijn van de samenleving te verbeteren.’’

Alleen op hoofdzaken sturen zou beter zijn

Loslaten dus, om vertrouwen en verantwoordelijkheid te kweken. ,,Je ziet nu vaak de bestuursstijl van c ommand en controll (waarbij alles van bovenaf wordt opgelegd en er geen ruimte is voor inbreng van anderen, red.)’’, zegt Tom Postmes. ,,Het besef van gevaar neemt af, omdat onze overheid niet goed is in het toegeven hoe machteloos ze is en hoeveel dingen er mis gaan. Ook als er een vliegtuig per dag aan doden valt, blijven ze ons sussen: de oplossing komt eraan, onze gezondheidszorg is de beste. Die macho’s aan de top willen uitstralen: wij hebben het onder controle. Maar je ondermijnt zo wel de mogelijkheid en lust om eigen verantwoordelijkheid te nemen. Eerlijk zijn over de ramp, de hoofdzaken bewaken en meer vertrouwen in initiatieven van onderop werkt beter. Zo versterk je het crisis-improvisatievermogen van de samenleving. Want als je teveel van boven gaat sturen, krijg je al snel dat mensen achterover gaan leunen en roepen: ‘Regel het maar!’’

Denise heeft het zoenen ‘een beetje afgeleerd’, zegt ze. En of ze een feest zou geven met zowel gevaccineerden als anti-vaxxers, weet ze nog niet. ,,Maar gelukkig kan ik daar met mijn vrienden over praten, we hebben een hele open gesprekscultuur waarin we soms ook gewoon kunnen zeggen: we zijn het erover eens dat we het oneens zijn .’’

Ze hoopt vooral een ding: ,,Dat iedereen weet waar we naartoe willen: namelijk dat alles weer een beetje normaal wordt. En dat we daar alles aan gaan doen.’’ zegt ze. ,,Samen. Hoop ik.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Psyche
Coronavirus