Kerst is de tijd voor verzoening: maar hoe doe je dat

Als er één periode in het jaar geschikt lijkt om je te verzoenen met een familielid, dan is het wel december. Maar een hardnekkige ruzie bijleggen, vergt moed. Het alternatief? ,,Het is toch armoe, geen contact hebben met je vader.’’

.

.

V ijftien jaar geleden, ik was 38, vlogen tijdens een kerstdiner de stoelen bij ons door de kamer. We zaten aan de familiedis toen tussen mijn broer en mij de pleuris uitbrak. Jarenlang sluimerende onvrede en frustraties vonden hun uitweg op deze ‘feestelijke’ avond.

Mijn broer en ik verbraken het contact, met ieder onze eigen versie van wat er was gebeurd.

Meer dan de helft van de Nederlanders heeft geen contact meer met een of meer familieleden, en dan gaat het voornamelijk om broers en zussen. Dat blijkt uit de familiemonitor van Netwerk Notarissen, die in 2016 ruim 1300 personen naar hun familiebanden vroeg. Volgens driekwart is de breuk onherstelbaar.

Moeilijk te ontrafelen

Dat komt doordat een conflict in familieverband doorgaans heel moeilijk is te ontrafelen, zegt familiepsycholoog Dave Niks. ,,Het voert ver terug, soms tot in de vroegste jeugd, en zit vastgeroest in oude patronen. Keer op keer laten mensen over hun grenzen gaan, en als het één keer te vaak gebeurt, kan het heftig exploderen. Om weer nader tot elkaar te komen, is er een lange weg te gaan.’’

Maar al is verzoening hard werken, het is de moeite waard, weet de psycholoog. Een familieconflict blijft namelijk knagen, al zie je elkaar nooit meer. ,,Een bloedband kun je nooit echt verbreken. Je moeder blijft je moeder en je broer je broer.’’

Ook ‘verzoenexpert’ en mediator Ingemar Francisca heeft vaak gezien hoe conflicten tussen familieleden nog lang een verwoestende uitwerking kunnen hebben. Omdat je toch met elkaar verbonden blijft, ettert de onmin door. ,,En dat is slecht voor je gezondheid’’, zegt Francisca. ,,Met conflicten blijven rondlopen kost bakken tijd en energie. Je boosheid moet immers onderhouden worden. Je moet er elke dag naartoe om hem te voeden, om je verbittering te koesteren en jezelf ervan te overtuigen dat het allemaal niet aan jou ligt. Zo breng je jezelf mentale en fysieke schade toe. Je belandt in een vicieuze cirkel van woede, wrok, slapeloze nachten, stress, een hoge bloeddruk, depressiviteit en nog meer woede en wrok.’’

Vechtscheiding

Dat heeft veel impact op de ruziemakers zelf, maar ook op hun directe omgeving. Nog pijnlijker wordt het als er kinderen bij betrokken zijn, zoals bij een vechtscheiding. In zo’n geval is verzoening, op welke manier dan ook, van levensbelang. Mits de relatie waardevol genoeg voor je is, is het dus belangrijk om het pad naar vergeving in te slaan. De manier waarop we reageren op ruzie staat dat vaak in de weg. Niks: ,,De een verzuurt en trekt alles in het negatieve, de ander reageert gelaten, alsof het hem niets doet. Maar ook die laconieke houding is een zelfbeschermingsmechanisme, een manier om door te kunnen met je leven, zonder aan de bak te hoeven.’’

Alles om maar niet de confrontatie aan te hoeven gaan, en vooral: niet in de spiegel te hoeven kijken. Want voor verzoening is allereerst zelfreflectie nodig; je moet over je eigen schaduw durven stappen.

De familiepsycholoog: ,,In een televisie-programma als Het familiediner ziet zo’n hereniging er romantisch uit. Mensen vallen snikkend in elkaars armen, presentator Bert van Leeuwen geeft ze te eten – eind goed, al goed. De praktijk is weerbarstiger. Verzoening is een proces, dat wordt belemmerd door trots, ego, schuld, schaamte en diepe gekwetstheid. Voordat je eventueel aan vergeving toekomt, moet je daar allemaal doorheen.’’

Eerste stap: bewustwording

Be reid zijn tot bewustwording, dat is de eerste stap, zegt ook Francisca. Maar soms lijken mensen verslaafd aan hun rancune. ,,Als verzoener nodig ik diegene uit tot zelfonderzoek – er is tenslotte iemand boos op hem of haar. Geen van de partijen gaat volledig vrijuit.’’

De hand in eigen boezem steken dus – wie een conflict wil oplossen, ontkomt er niet aan. Wat heb jij zelf gedaan of gezegd dat de ander gekwetst kan hebben? Niks: ,,In mijn praktijk zie ik mensen vaak oprecht verbaasd zijn over hoe de ander iets heeft beleefd. ‘Maar zó heb ik dat toch niet bedoeld’, zeggen ze dan. Soms weten ze niet eens dat de ander gekwetst is. Samen kun je kijken of er ruimte is de knoop te ontwarren. Een mediator of psycholoog kan helpen. Die zorgt dat iedereen zijn zegje kan doen in een veilige situatie en pelt de ui laagje voor laagje af.’’

Mijn broer en ik hebben onze ruzie na verloop van tijd uitgepraat. Zonder mediator, en erg diep zijn we niet gegaan, maar voor ons was het voorlopig genoeg om de relatie wat te normaliseren. Ook dát is verzoening, zegt Francisca. ,,Als je de intentie hebt uit oude patronen te stappen en de ander te accepteren zoals die is, zet je al veel in beweging.’’

Heb je de ruzie bijgelegd, dan hoef je niet ineens de beste maatjes te zijn. Sterker nog: al is de hereniging nog zo geslaagd, de relatie wordt nooit meer zoals die was. ,,Je kunt de scherven lijmen, maar je blijft de naden zien.’’

Wel neemt de kans op daadwerkelijke verzoening toe naarmate die sneller tot stand komt. Wie direct na een conflict toenadering zoekt, laat de boel het minst escaleren. Maar doe dat ook weer niet té snel, waarschuwt Francisca. ,,Eerst moet de emotie eruit. Ga sporten, schrijven, wandelen; wat jou ook maar kalmeert. Pas daarna kun je het gesprek aangaan.’’

Onwil bij de ander

Het kan ook zo zijn dat de een het wil bijleggen, maar op onwil van de ander stuit. Margreet (51, niet haar echte naam) weet daar helaas alles van. Ze is al een paar jaar gebrouilleerd met haar vader: een man op wie al haar verzoeningspogingen stuklopen. ,,Wat ik ook doe, ik krijg de kous op mijn kop. Ik heb het nu maar opgegeven’’, zegt ze. ,,Dat ik nooit warmte van hem zal krijgen probeer ik te accepteren. Dat lukt me meestal wel, maar het verdriet blijft. Want het is toch armoe, geen contact hebben met je vader.’’

Zichzelf neemt Margreet niets kwalijk. ,,Ik heb op allerlei manieren toenadering gezocht en water bij de wijn gedaan, maar het moet wel van twee kanten komen. ‘Als je me nodig hebt, dan ben ik er’ was mijn laatste bericht aan hem, in deze tijden van corona. Ik heb mijn best gedaan.’’

Meer kun je niet doen, bevestigt Dave Niks. ,,Dat de ander ook tot inzicht komt, kun je niet forceren. In plaats van tegen beter weten in blijven hopen, moet je je verlies dan nemen.’’ Daalt dat besef echt in, dan kom je óók tot een vorm van verzoening. ,,Er ontstaat ruimte om bijvoorbeeld je vader niet langer te zien als de man die jou het leven zuur maakt, maar als iemand met zijn eigen beschadigingen, die simpelweg niet meer te bieden heeft. Dan kun je met meer zachtheid naar de ander kijken.’’

Sluit het in vrede af

Wa arna het moment aanbreekt om afscheid te nemen op een waardige manier, stelt verzoenexpert Francisca. ,,Je stelt vast dat de breuk niet kan worden gelijmd en gaat vervolgens je eigen weg. Dat kun je doen met een ritueel. Zoek een symbool, bijvoorbeeld een steen, ga naar het bos en begraaf hem. Zo sluit je het in vrede af en kun je verder.’’

Is verzoening altijd mogelijk? Ja, denken de deskundigen. Ook na twintig jaar, mits trots opzij wordt gezet. Francisca: ,,Als de wonderwoorden ‘het spijt me’ eenmaal zijn gezegd, kun je samen een nieuw hoofdstuk schrijven. Maar het blijft hard werken. Om niet weer op het punt te komen waar het misging, is het goed om afspraken te maken. Hoe vul je de relatie voortaan in? Hoe geef je je grens aan?’’

Familiepsycholoog Dave Niks: ,,Soms duren conflicten al zo lang dat niemand nog weet waar het eigenlijk om ging. Eeuwig zonde van al die jaren. Zelfs dan kun je de eerste stap zetten om elkaar terug te vinden, voorzichtig weer verbinding te zoeken.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Psyche
kerst