De logica van complotdenkers (en hoe Donald Trump daar gebruik van maakt)

Donald Trump. Foto: ANP

Complotdenkers zijn van alle tijden, maar met een pandemie als aanjager en een geestverwant in het Witte Huis hebben ze ongekende macht gekregen.

Ze liet het vallen alsof het niets was, in het vluchtige praatje dat we maakten langs een snelweg in Texas: dat 9/11 een inside job was. Dixie Bollin, een vijftiger met indrukwekkend heldere blauwe ogen en vier volwassen zonen, verkoopt vlaggen in de berm bij een benzinestation.

Toen ik langsreed en stopte om het assortiment te bekijken, zwaaide ze vrolijk en raakten we aan de praat.

Een van haar best verkopende producten was de omstreden vlag van de zuidelijke staten die in de Amerikaanse burgeroorlog de slavernij wilden behouden. Dat laatste was niet waar, volgens Dixie, zoals in haar ogen wel meer niet waar was.

Dat de aanslagen op 11 september 2001 door Al Qaida gepleegd zijn, bijvoorbeeld – zij vermoedde de daders in eigen Amerikaanse kring. Ze begon over de totalitaire nieuwe wereldorde die op komst zou zijn. Innemend legde ze uit hoe de machtigen der aarde bijeen komen in een geheim complex onder het vliegveld van Denver om de vernietiging van de wereld voor te bereiden. Toen ik vroeg waar ze dat allemaal op baseerde, krabbelde ze op de achterkant van haar visitekaartje de url van de website van complotkoning Alex Jones.

Voor echt nieuws, zei ze, moet je hier eens kijken.

Het was maart 2017, net na de inauguratie van president Trump. Donald Trump had óók bewondering voor Alex Jones, door tijdschrift Rolling Stone ooit ‘de meest paranoïde man van Amerika’ genoemd. Jones is de bron van hersenspinsels over een duivelse ‘zwavelgeur’ die rond Hillary Clinton zou hangen en over de Amerikaanse overheid die iedereen homoseksueel probeert te maken. Op zijn website verkoopt hij de survivaluitrusting en middeltjes die je beschermen tegen al die sinistere complotten.

Trump noemde de reputatie van Jones in de aanloop naar de verkiezingen van 2016 ‘geweldig’. „Ik zal je niet in de steek laten”, zei Trump hem. Dixie Bollin voelt zich nu gehoord, met een geestverwant in het Witte Huis.

Ze is van plan weer op Trump te stemmen, zegt ze als ik haar tijdens de coronapandemie nog eens bel. „Trump draagt óók geen mondkapje, je kunt zien dat hij ook niet in die virustroep gelooft”, meent Bollin. „Niemand vecht tegen de nieuwe wereldorde zoals hij.”

De groeiende macht van complotdenkers

Complotdenkers zijn van alle tijden, maar dat ze voet aan de grond hebben gekregen in het centrum van de wereldmacht is nieuw. Als in de parallelle online werkelijkheid van Alex Jones wordt gefantaseerd over het coronavirus als manoeuvre om Trumps kansen op herverkiezing te schaden, komt die theorie nu terug in de publieke optredens van de president. Trump noemde het virus aanvankelijk een ‘hoax’.

Zijn eerste stappen in de politiek draaiden om een valse theorie over de geboorteplaats van Barack Obama. Zijn voorliefde voor samenzweringstheorieën heeft hij als president behouden. Deze week nog haalde hij een oude roddel van stal over MSNBC-presentator Joe Scarborough die een moordenaar zou zijn. Hij blijft ook verwijzen naar de vermeende misdaad van zijn voorganger, die ‘Obamagate’ is gaan heten, zonder te kunnen uitleggen waar dat schandaal dan precies over gaat.

Het idee: Obama gebruikte onderzoek naar Russische beïnvloeding van de verkiezingen in 2016 om Trumps regering te saboteren. De realiteit: er zaten wat haken en ogen aan dat onderzoek en de werkwijze van de FBI, maar er is geen enkel bewijs voor betrokkenheid van Obama of een plan om Trump te ondermijnen. Er waren juist goede redenen om Russische contacten van Trumps team in de gaten te houden – Russen hadden immers net geprobeerd de Amerikaanse democratie te manipuleren.

De man die centraal staat in ‘Obamagate, voormalig adviseur nationale veiligheid Michael Flynn, ziet wel vaker spoken. Hij retweette voor zijn benoeming verzinsels over Hillary Clinton en kindermisbruik.

Trump geeft complotdenkers als Flynn hoge overheidsposities of nodigt ze uit in het Witte Huis. In de perskamer aldaar is een speciale plek gereserveerd voor presentatoren van de obscure pro-Trump zender OAN. Op sociale media schetsten ze eerder moordcomplotten rond de Clintons.

Hoe Donald Trump gebruikt maakt van complottheorieën

Een ‘connaisseur’ van complottheorieën, noemt Jennifer Mercieca de Amerikaanse president Donald Trump. Mercieca is historicus aan universiteit A&M in Texas en bestudeert presidentiële retoriek. Trump is bepaald niet de eerste politicus die geruchten de wereld in stuurt, maar de hoeveelheid insinuaties is ongekend, ziet zij. In haar binnenkort te verschijnen boek beschrijft ze hoe Trump al jaren ‘geniaal’ gebruik maakt van samenzweringsverhalen. ,,Als je erop let, zie je hoe consistent hij is, hoe hij dezelfde strategieën herhaalt.’’

Hij weet verdachtmakingen bijvoorbeeld zo te verpakken, dat hij er moeilijk verantwoordelijk voor te houden is. ‘Tja, het komt niet van mij, maar ze zeggen het, dat is vast niet voor niks, je zou er eens goed naar moeten kijken’, klinkt het dan. Mercieca: ,,Het lukt hem op die manier de publieke agenda te controleren. Want of dat nou zou moeten of niet, zo’n theorie wordt nieuws.’’

Ook in Nederland

Het coronavirus blijkt voor complotdenkers een dankbaar onderwerp, ook in Nederland. Er zijn de mensen die menen dat ze meer weten dan virologen en geloven dat het allemaal zo ernstig niet is. En er is een groep die ervan overtuigd is dat het virus hoort bij een macaber plan. In anti-lockdownprotesten houden ze borden op met teksten als ‘hoax’, ‘nepcrisis’ of verwijzingen naar de denkbeeldige rol van Gates of 5G-masten.

Veel theorieën komen uit de online wereld van QAnon, een paranoïde en complexe complottheorie waarin Trump een hoofdrol speelt. Hij zou het opnemen tegen vijanden in de overheid die betrokken zijn bij kindermarteling. Aanhangers interpreteren cryptische berichten van een gebruiker genaamd Q als mysterieuze ‘aanwijzingen’ van een hoge Amerikaanse ambtenaar. Sommige volgers radicaliseren. De FBI waarschuwt voor binnenlands terrorisme uit Q-kringen. In New York pleegde een jongeman met een Q-obsessie vorig jaar een moord.

Agressief

Al na de eerste aanwijzing was duidelijk dat Q weinig voorspellende waarde had – de arrestatie van Clinton die hij aankondigde kwam nooit. Maar QAnon won alleen maar aan kracht. Zeker 43 Amerikanen die campagnes voerden om gekozen te worden in het Congres geloven erin, zo telde mediawaakhond MediaMatters. Trump retweet af en toe aan QAnon gerelateerde memes. Ook Nederland kent aanhangers die zich mengen in het online woud aan blogs, fora en Facebookpagina’s, waar ze boodschappen van Q ontleden, sceptici intimideren en het Grote Ontwaken dat op komst zou zijn, bejubelen.

Wie Q is, weet niemand. Klinkt bekend? Het doet velen aan religie denken. De taal van Q-volgers is doorspekt met apocalyptische verwijzingen naar het einde van de wereld zoals we die nu kennen. Wel meer religies begonnen met onheilsprofeten in de VS. ‘De zevendedagsadventisten en de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen van de Laatste Dagen zijn bloeiende religieuze bewegingen die inheems zijn in Amerika. Wees niet verbaasd als QAnon er ook een wordt’, schreef The Atlantic onlangs. Het maandblad publiceerde een verontrustend themanummer over de groeiende invloed van complottheorieën in de VS.

Er bestaat zoiets als ‘aanleg’ om in complotten te geloven, volgens psychologen. En hoe onzekerder en machtelozer mensen zich voelen, hoe meer ze geneigd zijn structuur aan te brengen in de onvoorspelbare, grimmige wereld om hen heen met een allesverklarende theorie over de kwade geesten die aan de touwtjes trekken. Zo’n verklaring geeft een zekere mate van controle. Voor de verspreiders van samenzweringsverhalen fungeert zo’n theorie meer als handige zondebok. Ook nu hij een van de machtigste mensen op aarde is, gebruikt president Trump het idee dat boosaardige krachten – de media, de Democraten, de zogeheten ‘deep state’ van tegenstanders in zijn eigen overheid – hem continu proberen te ondermijnen.

Dat rechtse complotdenkers in de belangstelling staan omdat ze dankzij Trump voet aan de grond hebben gekregen in het Witte Huis, wil overigens niet zeggen dat links niet meedoet. Op links vinden anti-vaccinatietheorieën bijvoorbeeld evengoed gehoor, en leven ideeën over Trump als geheim agent van Rusland.

Voedingsbodem

„We weten dat mensen in stabiele samenlevingen, met een representatieve democratie en een sterk sociaal vangnet over het algemeen minder geneigd zijn om aan complotdenken te doen. Je ziet het meer in ondoorzichtige machtssystemen, als mensen het gevoel hebben dat ze geen invloed hebben op politieke besluiten”, zegt Anna Merlan, journalist die uitgebreid verslag deed van samenkomsten van Amerikaanse complotdenkers. „Hoe belachelijk die ideeën soms ook zijn, ik begrijp waar ze vandaan komen. Een onrechtvaardige samenleving als de VS is de perfecte voedingsbodem.”

Nee, niet het internet, zoals we geneigd zijn te denken vanwege de stroom aan ‘nepnieuws’ op sociale media. „Deze ideeën bestonden al lang vóór het internet”, benadrukt Uscinski. „Toen Kennedy in 1963 werd vermoord, geloofde binnen een paar jaar 80 procent van de Amerikanen in een samenzwering. Sinds het internet zijn die cijfers juist gedaald. Ik denk dat mensen onderschatten dat het internet een vijandige ruimte is voor complotdenkers. Als ik zoiets met een gelijkgezinde wil delen bij de koffieautomaat op kantoor, kan ik dat doen zonder dat iemand iets weerlegt. Maar als ik het op Twitter plaats, is het heel waarschijnlijk dat ik mensen tegenkom die de theorie onderuit halen met bewijs.”

Het internet, zegt Uscinski, is voornamelijk een reflectie van wat zich in de hoofden van mensen afspeelt. En de VS is een van de landen in de wereld waar complottheorieën bij uitstek gehoor vinden. Toen Uscinski in maart een opiniepeiling hield, geloofden negen op de tien deelnemers in ten minste één zo’n theorie. De helft van de Amerikanen denkt dat seriemisbruiker en miljardair Jeffrey Epstein geen zelfmoord pleegde in zijn cel, maar is vermoord om zijn activiteiten dan wel connecties toe te dekken.

Nog steeds gelooft 20 procent dat Obama in Kenia is geboren en geen president had mogen worden (hij kwam ter wereld in de Amerikaanse staat Hawaii), en 37 procent van de Amerikanen blijft erbij dat Trump samenspande met de Russen om de verkiezingen van 2016 te winnen, ook al vond speciaal aanklager Robert Mueller daarvoor geen bewijs.

„Dat komt deels doordat zo veel samenzweringen daadwerkelijk zijn begaan door de Amerikaanse overheid. Dat creëert een blijvend gevoel van wantrouwen en paranoia”, zegt Merlan, die over de Amerikaanse voorliefde voor samenzweringstheorieën het boek Republic of Lies schreef. Ze wijst bijvoorbeeld op geheime CIA-programma’s en het Watergate-schandaal uit de jaren zeventig. Artsen gaven ook wel vaker hun goedkeuring aan producten die later helemaal niet veilig bleken – zoals de sigaret. Voeg dat samen met enorme politieke verdeeldheid en een kolossaal gebrek aan vertrouwen in politici en instituties, en je krijgt wat historicus Mercieca de ‘perfecte’ cultuur voor complottheorieën noemt.

Discussie heeft weinig zin

Discussie heeft weinig zin, zeggen experts. Je discussieert namelijk niet over bewijs, maar over iets veel diepers: een wereldbeeld. Als mensen nog niet kniediep in het complotmoeras zijn weggezakt, lukt het Uscunski soms om iemand te overtuigen met een simpele vraag: waar haal je die informatie vandaan? „Dat is een goede strategie, want je benadrukt dat de bron ertoe doet. Als iemand geen bron heeft, kun je zeggen: dan weet ik niet waarom je dit gelooft. En als de bron conservative eagle newspunch.com ofzo is, en ze dat hardop zeggen, beseffen ze misschien dat dat niet de beste plek is om je nieuws te zoeken.”

Maar meestal, weet Jennifer Mercieca, is het haast onmogelijk om een complottheorie te ontkrachten. „Als je bewijst dat het niet waar is, zeggen complotdenkers: dat is een leugen, die is deel van het complot. Die logica maakt zo’n theorie immuun voor kritiek, en heel krachtig.”

Nieuws

Meest gelezen