Nodigt de zelfscankassa uit tot winkeldiefstal? Je loopt als dader in ieder geval wel in een fuik

Zelf je boodschappen scannen is voor klanten een ideale uitvinding. Maar er wordt ook met enige regelmaat misbruik van gemaakt. Soms per ongeluk, maar ondernemers plukken er af en toe gehaaide dieven tussenuit.

Een zelfscankassa in een filiaal van de Albert Heijn.

Een zelfscankassa in een filiaal van de Albert Heijn. FOTO ANP/REMKO DE WAAL

Vanuit de Jumbo-supermarkt in Harlingen sijpelt er de laatste tijd opvallend nieuws door. Eerst was er een challenge onder scholieren om cola en energiedrank te stelen en eind vorig jaar wilde een 29-jarige winkeldief voor liefst 364 euro aan boodschappen stelen met een handscanner.

Supermarkteigenaren hebben er soms een dagtaak aan: het opsporen en aanspreken van winkeldieven. Sinds de invoer van de zelfscan (kassapleinen en handscanners) is er een nieuwe dimensie ontstaan. Want wie iets wil stelen, hoeft niet meer geniepig - en liefst buiten het zicht van de spiedende camera’s - een pakje boterhamworst in de binnenzak te proppen. Nee, je kunt het gewoon ‘vergeten’ te scannen.

Je pak shoarma afrekenen alsof het een banaan is; het klinkt bijzonder, maar het gebeurde kort geleden bij de Jumbo-supermarkt aan het Cambuurplein in Leeuwarden. Een klant had een sticker van bananen - gewogen op de groenteafdeling - over een doosje shoarma geplakt. Stoïcijns scande de klant het product, maar van een afstandje keek een caissière al geïnteresseerd toe. Op haar scherm - supermarktmedewerkers kunnen via een systeem meekijken met wat een klant scant - verscheen namelijk geen shoarma, maar een stuk fruit. Betrapt. De klant kwam er uiteindelijk vanaf met een waarschuwing.

Onneembare vesting

,,De diefstal concentreert zich hier nu wel op de zelfscan’’, weet Alfred Wisman van de Jumbo aan het Leeuwarder Cambuurplein. Zijn supermarkt is een hotspot voor winkeldieven. Wisman investeerde al vele duizenden euro’s in beveiliging en dat heeft de afgelopen jaren zijn vruchten afgeworpen. Talloze dieven zijn in de kraag gevat en overgedragen aan de politie. Wie uit de buurt komt en iets wil stelen, weet dat de Jumbo aan het Cambuurplein bijkans een onneembare vesting is geworden. De kans dat je er tegen de lamp loopt, is vele malen groter dan bij een willekeurige andere supermarkt.

Sinds mei heeft Wisman een plein met zes zelfscankassa’s in zijn winkel. Hij doet namens Jumbo mee aan een landelijke pilot. Albert Heijn voerde eerder al massaal de zelfscan in, Jumbo rolt het systeem ook in steeds meer filialen uit. ,,Ik ben er wel blij mee, want we kunnen nu bij dat plein controleren en handhaven. De meeste diefstal gaat via de zelfscan en je loopt daar als dief eigenlijk in een fuik.’’

Hoewel hij ook nadelen ziet aan de zelfscan (,,mijn beveiliger heeft er een bloedhekel aan, omdat het diefstal in de hand werkt’’), is hij blij met de pilot. ,,Het geeft toch meer rust in de winkel. Ik heb er twee vaste kassa’s voor opgegeven en kreeg er per saldo vier bij. Dat bevordert wel de doorstroom.’’

,,Er wordt meer gestolen, maar mensen weten de winkel ook beter te vinden. Klanten laten je supermarkt steeds meer links liggen, als je geen zelfscan hebt. Ik wil daarom ook handscanners. Daar is vanuit klanten veel vraag naar. Dat zijn vaak ook klanten die honderden euro’s besteden. Als de klant het wil, dan moet je dat doen.’’

Wisman is franchisenemer en dus ondernemer. Wie een pak melk uit zijn supermarkt meeneemt, steelt van Wisman en niet van de landelijke Jumbo. ,,Als ze hier stelen, stelen ze van mij. Een bedrijfsleider van een filiaal kijkt er toch anders naar. Als je geen geld hebt aan het einde van de maand, kun je van mij zo een pak kaas of een brood krijgen, maar je gaat me niet bestelen.’’

Het liefst zou Wisman het systeem van bijvoorbeeld sportzaak Decathlon kopiëren. Daar leg je als klant je producten in een speciale bak en die worden dan automatisch gescand. ,,Of speciale winkelkarren. Dat je daar je boodschappen in doet en dat die dan worden gescand.’’

Wisman kan er weinig mee dat op winkeldiefstal betrapte klanten altijd zogenaamd zijn ‘vergeten’ hun producten te scannen. ,,We bekijken de beelden ook of iets per ongeluk of bewust kan zijn gegaan. Kijk, als iemand twee pakken zalm tegen elkaar aan houdt en er maar eentje scant, dan is dat duidelijk genoeg. Als het druk is, gaan we er ook anders mee om. Als ik consequent ben, kan ik tien keer per dag aangifte doen bij de politie, maar vaak geven we een waarschuwing. Mensen staan niet stil bij de gevolgen. Je bent je bewijs van goed gedrag kwijt als je wordt gepakt door diefstal.’’

Hurdegaryp: er zit altijd wel iemand tussen

Gerard van der Veen, eigenaar van de Albert Heijn in Hurdegaryp, heeft in tegenstelling tot zijn collega Wisman veel minder last van diefstal. Hij heeft ruim een jaar zelfscankassa’s en hoewel het aantal diefstallen wel iets is toegenomen, gebeurt het niet vaak. ,,We ha tsientûzen klanten yn 'e wike en der sit altyd wol ien tusken. Ik ha hjir ek minsken oan it wurk dy’t út de stêd komme en sy sizze ek wol dat it dêr folle mear bart. Ik bin bliid dat it hjir minder is, want ik soe net wurkje kinne yn in winkel dêr’t ik de hiele dei plysjeman spylje moat.’’

Hoewel de zelfscan veel gemak met zich meebrengt, maken klanten het zich volgens Van der Veen vaak ook onnodig moeilijk. Wie met veertig artikelen bij de zelfscankassa staat, heeft weinig ruimte op het kleine platform waarop boodschappen kunnen worden gelegd. ,,Dan bist it oersjoch rap kwyt. Minsken ferjitte no somtiden wat se al as net scand ha.’’

Het komt geregeld voor dat klanten in de rij staan voor de zelfscankassa, terwijl een caissière even verderop smachtend om zich heen kijkt of ze een klant mag helpen. ,,Dan kist folle better dêr hinne mei dyn grutte karre.’’

En als een klant dan toch wordt betrapt, kom je al gauw bij het volgende: was het bewust of niet? ,,Asto trije dingen net scanst, moat ik dan de folgjende kear op dy lette of bisto fan goeie wil? Dat is hiel lestich en je moatte eins ynkalkulearje dat net alle minsken earlik binne. Itselde is dat mei de ‘handscanner’. Eartiids krigen kasjêres in oplieding en wy stopje klanten no gewoan in kassa ta. Se fine it moai, mar sjogge it net as dieverij as se in produkt ferjitte te scannen. Nee, dieverij is it pas as jo boadskippen yn de bûse triuwe...’’

‘Wordt het een zootje, dan stoppen ze direct’

Retaildeskundige Paul Moers zegt dat het niet verontrustend is, hoeveel er via zelfscan wordt gestolen in supermarkten. Als de voordelen (minder kassapersoneel, red.) niet opwegen tegen de kosten van diefstal, dan zouden ze direct stoppen. De marges voor supermarkten zijn flinterdun. Wordt het een zootje, dan stoppen ze direct. Ik denk dat het probleem in de praktijk relatief klein zal zijn.’’

Wel biedt de zelfscan volgens Moers een extra kans tot diefstal, al is het maar voor een keertje. Toch denkt hij dat ,,de meeste mensen deugen’’ en zich niet te veel laten verleiden. ,,Er zijn natuurlijk ook gewoon controles en dat is volledig willekeurig. Je kunt wel gaan denken dat er een patroon in zit en snel afrekenen nadat iemand is gecontroleerd, maar supermarkten veranderen die patronen echt wel.’’

Zelfcontrolerend mechanisme

Bovendien hebben medewerkers of beveiligers vaak wel in de gaten wie van plan is iets te stelen, zegt Moers. Een dief vertoont afwijkend gedrag, is zenuwachtig of gaat licht zweten. ,,En in de winkel word je ook via de camera bekeken.’’ Daarbij is het, denkt Moers, ook nog de grote vraag of je het waard vindt om een strafblad aan je kont te krijgen. ,,Dat zou ik er zelf niet voor over hebben. In de meeste mensen zit wel een zogenaamd zelfcontrolerend mechanisme.’’ Er zijn altijd klanten die per ongeluk iets onbetaald meenemen. Zij zien dat niet als stelen. ,,Eén artikel is per ongeluk. Als je dat vijf keer doet, dan is het volstrekt duidelijk dat je de boel besodemietert.’’

Kassa-loos

De toekomst van de detailhandel ligt volgens retaildeskundige Paul Moers bij supermarkten zonder kassa’s . Het Amerikaanse Amazon heeft al meerdere vestigingen zonder personeel uit de grond gestampt. Het idee daarbij is dat je een app op je telefoon zet, deze scant bij een poortje en dan de winkel in loopt. ,,Verder hoef je niets te doen. Je kunt de boodschappen in je mandje of in je binnenzak stoppen, dat maakt niet uit. Het wordt automatisch afgerekend en je hoeft niet in de rij te staan om af te rekenen.’’

Dat werkt zo: via meerdere sensoren en camera’s wordt bijgehouden welke producten jij uit de schappen pakt en meeneemt. Zet je een pak melk toch weer terug, dan word je daar niet mee belast. ,,Kassa-loos is de toekomst’’, beweert Moers. ,,Die aardige caissière verdwijnt uiteindelijk en wordt vervangen door een gastvrouw die goeiedag zegt. Dat heb je wel nodig, anders krijg je zo’n onpersoonlijke supermarkt. Maar met zo’n systeem wordt winkeldiefstal al helemaal ingewikkeld, want zonder een app of pasje kom je de winkel niet binnen.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Economie
Misdaad