Rutte III balanceert op een smal koord: overleeft het kabinet de toeslagenaffaire?

Het koord waarop kabinet-Rutte III balanceert begint steeds vervaarlijker te zwiepen. Coalitiepartijen CDA, D66 en CU overwegen na het rapport over de toeslagenaffaire al langer om het complete kabinet op te laten stappen. Donderdag voerde Lodewijk Asscher de druk op door zijn PvdA-lijsttrekkerschap op te geven. Het leidt tot bloedstollende taferelen in politiek Den Haag.

Rutte zwijgt over overlevingskans van zijn kabinet

Rutte zwijgt over overlevingskans van zijn kabinet ANP

Het zijn donderdagavond spannende uren. Zoals altijd komen bewindslieden van VVD, CDA, D66 en CU in eigen kring bijeen. Met nog slechts een paar uur op de klok moeten ze bepalen of ze de toeslagenaffaire ernstig genoeg vinden om voortijdig een punt te zetten achter kabinet-Rutte III.

De conclusies van de politieke onderzoekscommissie waren in december klip en klaar. Zowel de overheid, als de Tweede Kamer, als hoge ambtenaren en zelfs rechters hebben te weinig oog gehad voor toeslagenouders die door de eigen overheid zijn vermorzeld. ’Ongekend onrecht’ is hen aangedaan staat in het eindrapport. En: „De grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden.” Het kabinet moet nu bepalen of en welke politieke gevolgen dit moet hebben.

Van de VVD hoeft het kabinet niet te vallen. CDA, D66 en CU zien wel genoeg redenen. Dat gaat op sommige plekken met de laatste peilingen in de hand. Die laten een wisselend beeld zien van hoe de kiezer eigenlijk denkt over een opstappend kabinet. Waar de een het als onvermijdelijk ziet, ziet de ander het nut er niet zo van in. De coronapandemie is immers nog lang niet afgeslagen. En is een vertrekkend kabinet niet louter symbolisch zo vlak voor de verkiezingen?

Asscher veroorzaakt schokgolf

Voor PvdA-leider Asscher is het in ieder geval basta. In een filmpje op sociale media kondigt hij zijn vertrek als lijsttrekker aan. Het veroorzaakt een schokgolf in Den Haag. De Amsterdammer wordt breed gewaardeerd als politicus. Hij slaagt er als een van de weinigen in om het premier Rutte tijdens debatten soms knap moeilijk te maken.

Asschers vertrek volgt op een aantal weken waarin hij bij hoog en laag volhield door te willen als lijsttrekker van zijn partij. Hij maakte weliswaar excuses voor zijn rol in de toeslagenaffaire, maar vond dat hij kon aanblijven. Inmiddels is dat niet meer zo.

De positie van de PvdA’er werd deze week steeds benarder. Naar mate de dagen vorderden werd de val van het complete kabinet aan het Binnenhof steeds aannemelijk geacht. Gevreesd werd dat Asscher als hij aanbleef, een schietschijf zou worden in de campagne.

Dat PvdA-leden onlangs een motie van wantrouwen tegen hem indienden hielp ook al niet. Zij vinden dat bij uitstek een PvdA-minister de toeslagenouders had moeten beschermen tegen – in hun ogen – hardvochtig rechts beleid. Partijprominenten probeerden dit mes in de rug vanuit eigen gelederen te pareren met een motie waarin ze juist steun uitspraken voor hun lijsttrekker. De leden gaven geen grootscheepse steun. Een derde vond dat hij weg moest, zestig procent dat hij aan kon blijven: bepaald geen groot mandaat.

Bij de PvdA is het al langer een goed gebruik om welk partijbesluit dan ook met gif te overgieten. Ook dit keer gebeurt dat, in plaats van de schijnwerpers op het peentjes zwetende kabinet te richten.

’Doodzonde’

Voormalig PvdA-senator Adri Duivesteijn schrijft in een venijnige bespiegeling dat hij ’zich niet thuis voelt’ in die wereld van ’Barbertje moet hangen’. Oud-partijvoorzitter Hans Spekman vreest dat de stabiliteit van de PvdA met het vertrek van Asscher in het geding is. „Ik vind het doodzonde. Doodzonde voor de maatschappelijke opgave, en doodzonde voor de partij die koers had gevonden en nu weer wankel is.”

Het partijbestuur van de PvdA puzzelt momenteel op een oplossing voor een nieuwe lijsttrekker, zo vlak voor de verkiezingen. De naam van oud-minister en Kamerlid Lilianne Ploumen weerklinkt het hardst, maar ook Kamervoorzitter Khadija Arib wordt vaak genoemd. Spekman wordt er niet warm van: „Inhoudelijk kan van de lijst niemand tippen aan Lodewijk.”

In de coalitie leefde begin deze week nog de hoop dat de PvdA geen steun zou geven aan een motie van wantrouwen die zweeft boven het debat over de toeslagenaffaire van volgende week. Voor de PvdA zou dat immers moeilijk uit te leggen zijn met een van de hoofdrolspelers van het toeslagendebacle als lijsttrekker. Nu Asscher weg is, is die hoop zo goed als vervlogen. De PvdA heeft de handen vrij om steun te geven aan een motie die het kabinet de das om kan doen.

Coalitie heeft minimale meerderheid

De blik gaat in de coalitie eveneens naar de doorgaans regeringstrouwe SGP, maar ook daar valt te horen dat de vertrouwensvraag op tafel ligt. Meerdere coalitiepartijen geven intussen op de achtergrond aan dat zij het onvoldoende zouden vinden als alleen de coalitie, die een minimale meerderheid heeft, vindt dat het kabinet kan aanblijven.

Het kabinet zal vrijdag dan toch echt de optelsom moeten maken. Steeds luider klinkt in de coalitie door dat het waarschijnlijk over en uit is. De vraag daarbij is, wie dat als eerste hardop durft te zeggen.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Binnenland
Coronavirus